Prawo

1.3 W jakich sytuacjach jestem narażony/a na dyskryminację?

Dyskryminacja może wystąpić praktycznie w każdym przejawie życia społecznego, zawodowego i politycznego, zarówno w życiu prywatnym, jak i w sferze publicznej. Obszary dyskryminacji obejmują zmienną liczbę dziedzin życia, przy czym najwięcej obszarów dyskryminacji opisano w kontekście dyskryminacji ze względu na płeć. Najszerzej ujmuje ich zakres przepis art. 32 Konstytucji RP, zakazując dyskryminacji „w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym”, a poszczególne ustawy skupiają się na wybranych jego sferach.

W sferze prywatnej

Szczególną wagę w relacjach z najbliższymi zasługuje równość praw małżonków oraz równość praw dzieci pochodzących z małżeństwa i pozamałżeńskich. W obu przypadkach zastosowanie mają przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Równość praw małżonków wyrażona w art. 23 Krio w konsekwencji prowadzi do współuczestniczenia w podejmowaniu decyzji oddziałowujących na sposób funkcjonowania rodziny – w sposób szczególny ma to znaczenie w sferze finansowej oraz zawodowej. Bardzo ważnym elementem zapobiegania dyskryminacji w sferze prywatnej ze względu na płeć, wiek lub niepełnosprawność jest system przeciwdziałania przemocy domowej. 

 

W sferze publicznej

Przepisy ustawowe regulujące różne obszary życia zakazują m.in.:

  • nawoływania do nienawiści oraz znieważania z przyczyn różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość (art. 256 i 257 Kodeksu karnego) – patrz PRZESTĘPSTWA Z NIENAWIŚCI rozdz. 1.1,
  • jakiejkolwiek dyskryminacji bezpośredniej lub pośredniej w zatrudnieniu, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, narodowość, przekonania, zwłaszcza polityczne lub religijne, oraz przynależność związkową (Art. 183a  i nast. Kodeksu pracy ),
  • jakiejkolwiek dyskryminacji w dostępie i korzystaniu z usług rynku pracy i instrumentów rynku pracy (ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy).

Szeroką regulację w zakresie przeciwdziałania dyskryminacji stanowi USTAWA Z DNIA 3 GRUDNIA 2010 R. O WDROŻENIU NIEKTÓRYCH PRZEPISÓW UNII EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE RÓWNEGO TRAKTOWANIA (tzw. ustawa antydyskryminacyjna).

Ma ona zastosowanie w zakresie:

  • podejmowania kształcenia zawodowego, w tym dokształcania, doskonalenia, przekwalifikowania zawodowego oraz praktyk zawodowych,
  • warunków podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej, w tym w szczególności w ramach stosunku pracy albo pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej,
  •  przystępowania i działania w związkach zawodowych, organizacjach pracodawców oraz samorządach zawodowych, a także korzystania z uprawnień przysługujących członkom tych organizacji,
  • dostępu i warunków korzystania z instrumentów rynku pracy i usług rynku pracy, rozwoju zasobów ludzkich i przeciwdziałania bezrobociu,
  • zabezpieczenia społecznego,
  • opieki zdrowotnej,
  • oświaty i szkolnictwa wyższego,
  • usług, w tym usług mieszkaniowych, rzeczy, nabywania praw i energii, jeżeli są one oferowane publicznie.

Jednak nie wszystkie osoby otrzymują ochronę przed dyskryminacją w tym samym zakresie.

  • Ustawa zakazuje nierównego traktowania osób fizycznych ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne lub narodowość w zakresie dostępu i warunków korzystania z zabezpieczenia społecznego, usług, w tym usług mieszkaniowych, rzeczy oraz nabywania praw lub energii, jeżeli są oferowane publicznie.
  • Ustawa zakazuje nierównego traktowania osób fizycznych ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne lub narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientacje seksualną w zakresie:

-        podejmowania kształcenia zawodowego, w tym dokształcania, doskonalenia, przekwalifikowania zawodowego oraz praktyk zawodowych,

-        warunków podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej, w tym w szczególności w ramach stosunku pracy albo pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej,

-        przystępowania i działania w związkach zawodowych, organizacjach pracodawców oraz samorządach zawodowych, a także korzystania z uprawnień przysługujących członkom tych organizacji,

-        dostępu i warunków korzystania z instrumentów rynku pracy i usług rynku pracy.

  • Ustawa zakazuje nierównego traktowania osób fizycznych ze względu na rasę, pochodzenie etniczne lub narodowość w zakresie opieki zdrowotnej oraz oświaty i szkolnictwa wyższego.

 

UWAGA! Ponadto ustawy nie stosuje się do:

1) sfery życia prywatnego i rodzinnego oraz czynności prawnych pozostających w związku z tymi sferami;

2) treści zawartych w środkach masowego przekazu oraz ogłoszeniach w zakresie dostępu i dostarczania towarów i usług, w zakresie dotyczącym odmiennego traktowania ze względu na płeć;

3) swobody wyboru strony umowy, jeśli dyskryminacja nie jest oparta na przesłankach płci, rasie, pochodzeniu etnicznym lub narodowości;

4) usług edukacyjnych w zakresie dotyczącym odmiennego traktowania ze względu na płeć;

5) odmiennego traktowania ze względu na płeć w dostępie i warunkach korzystania z usług, rzeczy oraz nabywania praw lub energii, jeżeli ich zapewnienie wyłącznie lub głównie dla przedstawicieli jednej płci jest obiektywnie i racjonalnie uzasadnione celem zgodnym z prawem, a środki służące realizacji tego celu są właściwe i konieczne;

6) odmiennego traktowania co do możliwości i warunków podejmowania i wykonywania działalności zawodowej oraz podejmowania, odbywania i ukończenia nauki w zakresie kształcenia zawodowego, w tym w zakresie studiów wyższych, jeżeli rodzaj lub warunki wykonywania danej działalności zawodowej powodują, że przyczyna odmiennego traktowania jest rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym stawianym danej osobie fizycznej, proporcjonalnym do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji tej osoby;

7) ograniczania przez kościoły i inne związki wyznaniowe, a także organizacje, których etyka opiera się na religii, wyznaniu lub światopoglądzie, dostępu do działalności zawodowej oraz jej wykonywania ze względu na religię, wyznanie lub światopogląd, jeżeli rodzaj lub warunki wykonywania takiej działalności powodują, że religia, wyznanie lub światopogląd są rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym stawianym danej osobie fizycznej, proporcjonalnym do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji tej osoby; 

8) odmiennego traktowania osób fizycznych ze względu na wiek:

a) gdy jest to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione celem zgodnym z prawem, w szczególności celami kształcenia zawodowego, pod warunkiem że środki służące realizacji tego celu są właściwe i konieczne,

b) polegającego na ustalaniu dla celów zabezpieczenia społecznego różnych zasad przyznawania lub nabycia prawa do świadczeń, w tym różnych kryteriów wieku do obliczania wysokości świadczeń; w przypadku pracowniczych programów emerytalnych takie odmienne traktowanie jest dopuszczalne, pod warunkiem że nie stanowi dyskryminacji ze względu na płeć; 

9) odmiennego traktowania ze względu na kryterium obywatelstwa, w szczególności w zakresie warunków wjazdu i pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz związanego ze statusem prawnym osób fizycznych będących obywatelami państw innych niż państwa członkowskie Unii Europejskiej, państwa członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) — strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej.

 

ZATRUDNIENIE PRACOWNICZE

Jedną z podstawowych zasad prawa pracy jest zasada równych praw pracowników z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków, co dotyczy w szczególności równego traktowania kobiet i mężczyzn w zatrudnieniu (art. 11² Kp) oraz zakaz jakiejkolwiek dyskryminacji w zatrudnieniu, bezpośredniej lub pośredniej, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także ze względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy (art. 11³ Kp). Zgodnie z art. 183a § 1 Kp pracownicy powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkoleń w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szczególności bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także bez względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy. Równe traktowanie w zatrudnieniu obejmuje także prawo do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę lub za pracę o jednakowej wartości (art. 183c Kp). Pracami o jednakowej wartości to praca, której wykonywanie wymaga od pracowników:

  • porównywalnych kwalifikacji zawodowych,
  • praktyki i doświadczenia zawodowego,
  • porównywalnej odpowiedzialności,
  • porównywalnego wysiłku.

W art. 183b § 1 k.p. wskazane zostały sytuacje, które stanowią naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu, jeżeli skutkiem zróżnicowanego traktowania ze względu na wiek jest na przykład:

1) odmowa nawiązania lub rozwiązanie stosunku pracy,

2) niekorzystne ukształtowanie wynagrodzenia za pracę lub innych warunków zatrudnienia albo pominięcie przy awansowaniu lub przyznawaniu innych świadczeń związanych z pracą,

3) pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe.

Wyjątki od zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu:

  1. działania proporcjonalne do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji pracownika, polegające na przykład na niezatrudnianiu pracownika, jeżeli rodzaj pracy lub warunki jej wykonywania powodują, że przyczyna lub przyczyny z art. 183a § 1 Kp są rzeczywistymi decydującym wymaganiem zawodowym stawianym pracownikowi;
  2. wypowiedzenie pracownikowi warunków zatrudnienia w zakresie wymiaru czasu pracy, jeżeli jest to uzasadnione przyczynami niedotyczącymi pracowników bez powoływania się na inną przyczynę lub inne przyczyny wymienione w art. 183a § 1 Kp (np. z uwagi na konieczność reorganizacji pracy);
  3. stosowanie środków, które różnicują sytuację prawną pracownika, ze względu na ochronę rodzicielstwa lub niepełnosprawność;
  4. stosowanie kryterium stażu pracy przy ustalaniu warunków zatrudniania i zwalniania pracowników, zasad wynagradzania i awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, co uzasadnia odmienne traktowanie pracowników ze względu na wiek;
  5. działania wyrównawcze [ADr8] podejmowane przez określony czas, zmierzające do wyrównywania szans wszystkich lub znacznej liczby pracowników wyróżnionych z jednej lub kilku przyczyn określonych w art. 183a § 1 Kp, przez zmniejszenie na korzyść takich pracowników faktycznych nierówności;
  6. ponadto zgodnie z prawem Unii Europejskiej, państwa członkowskie mogą przewidzieć, że różnica traktowania ze względu na wiek nie będzie stanowić dyskryminacji, jeśli w kontekście ustawodawstwa krajowego, będzie ona obiektywnie i rozsądnie usprawiedliwiona uzasadnionym celom.  Taka różnica traktowania może obejmować, między innymi:

(a)    ustalanie szczególnych warunków dostępu do zatrudnienia i szkoleń zawodowych, włączając w to zwolnienia z pracy oraz warunki wynagradzania młodych pracowników, starszych pracowników oraz osób sprawujących opiekę w celu promowania ich integracji zawodowej oraz zapewnienia im ochrony;

(b)   ustalanie minimalnych warunków związanych z wiekiem, doświadczeniem zawodowym lub stażem, jeżeli chodzi o dostęp do zatrudnienia lub pewnych korzyści związanych z zatrudnieniem;

(c)    ustalanie maksymalnego wieku rekrutacji, związanego z wymaganiami dotyczącymi kwalifikacji niezbędnych na danym stanowisku lub konieczność przepracowania rozsądnego okresu przed przejściem na emeryturę;

  1. G.     zatrudnianie pracowników przez kościoły, inne związki wyznaniowe oraz organizacje, których etyka opiera się na religii, wyznaniu lub światopoglądzie. Na tej podstawie, możliwe jest zróżnicowane traktowanie pracowników, przez wyżej wymienione podmioty, jeżeli rodzaj lub charakter wykonywanej przez te podmioty działalności powoduje, że „religia, wyznanie lub światopogląd są rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym stawianym pracownikowi, proporcjonalnym do osiągnięcia zgodnego z prawem celu zróżnicowania sytuacji tej osoby; dotyczy to również wymagania od zatrudnionych działania w dobrej wierze i lojalności wobec etyki kościoła, innego związku wyznaniowego oraz organizacji, których etyka opiera się na religii, wyznaniu lub światopoglądzie” (art. 183b § 4 Kp).

Nierówne traktowanie podyktowane innymi względami niż kryteria dyskryminujące może stanowić naruszenie zasady równości praw pracowników – nie zaś naruszenie zakazu dyskryminacji. Jeżeli jednak pracownicy są nierówno traktowani ze względu na cechy wskazane w art. 113 Kp, mamy wówczas do czynienia z działaniami dyskryminującymi.

Na podstawie ustawy antydyskryminacyjnej zakazuje się dyskryminacji osób fizycznych ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne lub narodowość, religię, wyznanie, światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientacje seksualną w zakresie:

  • podejmowania kształcenia zawodowego, w tym dokształcania, doskonalenia, przekwalifikowania zawodowego oraz praktyk zawodowych;
  • warunków podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej, w tym w szczególności w ramach stosunku pracy albo pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej;
  • przystępowania i działania w związkach zawodowych, organizacjach pracodawców oraz samorządach zawodowych, a także korzystania z uprawnień przysługujących członkom tych organizacji; - dostępu i warunków korzystania z instrumentów rynku pracy i usług rynku pracy określonych w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oferowanych przez instytucje rynku pracy oraz instrumentów rynku pracy i usług rynku pracy oferowanych przez inne podmioty działające na rzecz zatrudnienia, rozwoju zasobów ludzkich i przeciwdziałania bezrobociu.

Ustawy nie stosuje się do:

  • odmiennego traktowania, co do możliwości i warunków podejmowania i wykonywania działalności zawodowej oraz podejmowania, odbywania i ukończenia nauki w zakresie kształcenia zawodowego, w tym w zakresie studiów wyższych, jeżeli rodzaj lub warunki wykonywania danej działalności zawodowej powodują, że przyczyna odmiennego traktowania jest rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym stawianym danej osobie fizycznej, proporcjonalnym do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji tej osoby;
  • ograniczania przez kościoły i inne związki wyznaniowe, a także organizacje, których etyka opiera się na religii, wyznaniu lub światopoglądzie, dostępu do działalności zawodowej oraz jej wykonywania ze względu na religię, wyznanie lub światopogląd, jeżeli rodzaj lub warunki wykonywania takiej działalności powodują, że religia, wyznanie lub światopogląd są rzeczywistym i decydującym wymaganiem zawodowym stawianym danej osobie fizycznej, proporcjonalnym do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji tej osoby; dotyczy to również wymagania od zatrudnionych osób fizycznych działania w dobrej wierze i lojalności wobec etyki kościoła, innego związku wyznaniowego oraz organizacji, których etyka opiera się na religii, wyznaniu lub światopoglądzie;
  • odmiennego traktowania osób fizycznych ze względu na wiek, gdy jest to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione celem zgodnym z prawem, w szczególności celami kształcenia zawodowego, pod warunkiem, że środki służące realizacji tego celu są właściwe i konieczne.

W celu zagwarantowania przestrzegania zasady równego traktowania osób niepełnosprawnych, państwo jest zobowiązane do zagwarantowania racjonalnego usprawnienia[ADr9] . Oznacza to, że pracodawca podejmie odpowiednie środki, konieczne w danej sytuacji, aby umożliwić osobie niepełnosprawnej dostęp do zatrudnienia, wykonywanie pracy lub awansowanie lub przejście szkolenia, chyba że takie środki nakładałyby nieproporcjonalnie duże obciążenie na pracodawcę.

 

Dyskryminacja w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy może polegać między innymi na:

  • odmowa nawiązania lub rozwiązania stosunku pracy,
  • niekorzystne ukształtowanie wynagrodzenia za pracę lub innych warunków zatrudnienia,
  • pominięcie przy awansowaniu lub przyznawaniu innych świadczeń związanych z pracą,
  • pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe,
  • domaganie się od kandydatki na pracownika zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego, że kandydatka nie jest w ciąży,
  • różnicowanie wynagrodzeń przy braku usprawiedliwionych obiektywnych przyczyn.

 

OCHRONA ZDROWIA

Zgodnie z art. 68 ust. 1 Konstytucji RP, każdy ma prawo do ochrony zdrowia. Prawo to jest prawem każdego człowieka, to tzw. prawo socjalne, które przysługuje zarówno ubezpieczonym, jak i nieubezpieczonym. Prawo dostępu do systemu ochrony zdrowia, którego istnienia władza publiczna jest gwarantem, dotyczy wszystkich (zarówno cudzoziemców będących obywatelami innych państw jak i apatrydów). Prawo to wiąże się niewątpliwie z innymi prawami konstytucyjnymi, a zwłaszcza z godnością człowieka i prawną ochroną życia. W związku z tym zakazane są wszelkie ograniczenia w dostępie do systemu ochrony zdrowia ze względu na cechy osobiste jednostki.

Natomiast przepis art. 68 ust. 2 Konstytucji RP przewiduje, że:

„Obywatelom, niezależnie od sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa”. Zatem świadczenia finansowane ze środków publicznych są dostępne dla obywateli polskich, czyli już nie dla „każdego”.

Dostęp ten musi być równy i niezależny od sytuacji materialnej obywatela, m.in. zgodnie z art. 32 Konstytucji gwarantującym równe traktowanie. Szczegółowe obowiązki władz publicznych określa ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Ponadto, przepis art. 68 ust. 3 Konstytucji nakłada również na władze publiczne obowiązek zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku.

Przepisy zakazujące nierównego traktowania w dostępie do ochrony zdrowia zawarte są także w tzw. ustawie antydyskryminacyjnej. Zgodnie z art. 4 pkt 4 c ustawę stosuje się w zakresie dostępu i korzystania z opieki zdrowotnej. Przepis art. 7 ustawy wprowadza tylko trzy przesłanki, ze względu na które zakazuje się nierównego traktowania osób fizycznych w zakresie opieki zdrowotnej, tj. rasę, pochodzenie etniczne lub narodowość. Zakaz nierównego traktowania w dostępie i korzystaniu opieki zdrowotnej oznacza, że ani przepisy prawa, ani praktyka ich stosowania nie mogą wprowadzać żadnych nieuzasadnionych ograniczeń w dostępie do ochrony zdrowia, opartych na powyższych kryteriach.

Zakaz wynikający z przepisów ustawy antydyskryminacyjnej dotyczy zarówno placówek publicznej służby zdrowia, jak też podmiotów prywatnych.

Dyskryminacja w zakresie ochrony zdrowia może polegać między innymi na:

  • odmowie udzielenia porady medycznej lub wykonania zabiegu osobie ze względu na jej cechę prawnie chronioną, np. w obawie o to, że osoba homoseksualna może być zarażona wirusem HIV, czy osobie niepełnosprawnej;
  • wykonywanie świadczeń medycznych o niższym standardzie ze względu na cechę prawnie chronioną pacjenta, np. osobom starszym;
  • pogwałcenie praw pacjenta z uwagi.

 

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE

Przez główny cel systemu zabezpieczenia społecznego uznaje się zagwarantowanie bezpieczeństwa w socjalno-ekonomicznym rozumieniu, a więc bezpieczeństwa socjalnego. Podejmowane dla realizacji tego celu działanie są przede wszystkim kierowane na zmniejszanie i kompensowanie następstw zaistnienia różnych zagrożeń, zaliczanych do ryzyk socjalnych, np.: choroba, wypadek przy pracy i choroba zawodowa, niepelnosprawność, macierzyństwo, utrata pracy, zgon żywiciela rodziny czy starość. Zatem zakaz dyskryminacji obejmuje korzystanie z takich świadczeń jak:

  • świadczenia z tytułu choroby,
  • świadczenia z tytułu macierzyństwa i równoważne świadczenia dla ojca,
  • wypadki przy pracy,
  • choroby zawodowe,
  • świadczenia z tytułu inwalidztwa,
  • emerytury,
  • renty rodzinne,
  • świadczenia z tytułu śmierci,
  • świadczenia dla bezrobotnych,
  • świadczenia rodzinne,
  • świadczenia przedemerytalne.

Najczęściej więc w tym obszarze będziemy mieć do czynienia

  • dyskryminacją instytucjonalną, kiedy na poziomie instytucji funkcjonują formalne lub nieformalne ustalenia, które powodują, że jedna z grup (lub kilka z nich) jest w gorszej sytuacji, np. utrudniony dostęp do informacji i świadczeń socjalnych osób nieposługujących się językiem polskim;
  • dyskryminacją strukturalną to efekt funkcjonowania systemu prawnego, społecznego, gospodarczego, politycznego, w wyniku którego osoby należące do pewnej grupy (często wyróżnionej na podstawie cechy prawnie chronionej) nie mają możliwości pełnego korzystania ze wszystkich zasobów i praw, czego efektem jest wykluczenie społeczne, np. zróżnicowany wiek emerytalny kobiet i mężczyzn.

Ustawa antydyskryminacyjna zakazuje nierównego traktowania osób fizycznych ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne lub narodowość w zakresie dostępu i warunków korzystania z zabezpieczenia społecznego.

 

EDUKACJA

Z dyskryminacją możemy spotkać się również w obszarze edukacji. Mówiąc o edukacji, mamy na myśli dostęp i warunki korzystania z możliwości podjęcia kształcenia i wychowania na etapie edukacji przedszkolnej i szkolnej (szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ogólnokształcące, szkoły zawodowe) w trakcie studiów oraz w ramach różnego typu szkoleń.

Dyskryminacja w edukacji może polegać między innymi na:

  • nieuzasadnionej odmowie dostępu do kształcenia;
  • stosowaniu dyskryminujących kryteriów naboru do przedszkoli/szkół/uczelni wyższych;
  • segregacji uczniów ze względu na ich cechy prawnie chronione (np. nieuzasadnione kierowanie dzieci romskich do szkół specjalnych[AD10] );
  • izolacji/poniżaniu uczniów ze względu na ich cechy prawnie chronione np. orientację seksualną, pochodzenie społeczne, pochodzenie narodowe, etniczne, rasowe;
  • utrwalaniu stereotypów dotyczących tradycyjnych ról kobiet i mężczyzn poprzez dyskryminacyjne treści nauczania, dyskryminacyjne podręczniki szkolne;
  • molestowaniu seksualnym.

 

Dyskryminacja w tym obszarze może przybierać różne formy:

  • Dyskryminacja bezpośrednia to na przykład: odmowa przyjęcia do żłobka/przedszkola/szkoły dziecka zarażonego wirusem HIV
  • Dyskryminacja pośrednia to na przykład: przeprowadzanie egzaminów w miejscach i w sposób niedostosowany do potrzeb osób z niepełnosprawnościami
  • Molestowanie to na przykład: poniżanie uczniów ze względu na ich pochodzenie społeczne lub rasowe
  • Molestowanie seksualne : wysyłanie do studentek przez wykładowcę niepożądanych e – maili o charakterze erotycznym
  • Zachęcanie do dyskryminacji : zachęcanie innych uczniów do zachowań poniżających danego ucznia/uczennicę ze względu na jego/jej orientację seksualną lub nie reagowanie przez nauczycieli na dyskryminacyjne zachowania uczniów

Podobnie jak w innych sferach życia, także w edukacji dyskryminacja może dotykać osoby ze względu na różnego rodzaju przesłanki na przykład: płeć, niepełnosprawność, orientację seksualną, pochodzenie etniczne, rasowe, narodowe. Katalog przesłanek ze względu, na które osoba nie może być dyskryminowana, jest otwarty – zatem np. ograniczanie dostępu z uwagi na miejsce zamieszkania czy status materialny również jest zabronione.

 

ZATRUDNIENIE NIEPRACOWNICZE

Na podstawie przepisów ustawy antydyskryminacyjnej ochrona przed dyskryminacją obejmuje również osoby wykonujące pracę w ramach zatrudnienia niepracowniczego. Zatrudnienie niepracownicze jest formą wykonywania pracy, która nie podlega przepisom Kodeksu pracy. Nie ma więc pracownika i pracodawcy, a stosunek łączący podmiot świadczący pracę i ją zlecający ma charakter cywilnoprawny i oparty jest na przepisach prawa cywilnego. Do zatrudnienia niepracowniczego możemy zaliczyć np.:

  • umowy cywilnoprawne: umowa zlecenie, umowa o dzieło, umowa agencyjna, kontrakt menedżerski;
  • samozatrudnienie  /  prowadzenie indywidualnej działalności gospodarczej;
  • wolontariat.

 

Dyskryminacja w obszarze zatrudnienia niepracowniczego może polegać między innymi na:

- stosowaniu dyskryminujących kryteriów doboru osób mających świadczyć pracę,

- nieuzasadnionej odmowie zatrudnienia,

- nieuzasadnionym zwolnieniu ze świadczenia pracy ,

- ustalaniu dyskryminujących stawek wynagrodzenia,

- ustalaniu niekorzystnych warunków umów np. co do terminów wykonania przedmiotu umowy,

- stwarzaniu wrogiej i upokarzającej atmosfery w pracy przez wyśmiewanie, przykre oraz złośliwe uwagi odnoszące się do danej cechy prawnie chronionej,

- odmowie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej opartej na dyskryminujących kryteriach,

- odmowie udzielenia zezwolenia lub koncesji na prowadzenie działalności gospodarczej z przyczyn dyskryminacyjnych.

 

Dyskryminacja w tym obszarze może przybierać różne formy:

  • Dyskryminacja bezpośrednia na przykład: nieudzielenie pozwolenia na prowadzenie działalności gospodarczej polegającej na prowadzeniu lokalu gastronomicznego z afrykańskim jedzeniem
  • Dyskryminacja pośrednia to na przykład: przeprowadzanie rozmowy kwalifikacyjnej w miejscu niedostosowanym do potrzeb osób z niepełnosprawnościami
  • Molestowanie to na przykład: poniżanie pracownika ze względu na jego orientację seksualną
  • Molestowanie seksualne: ciągłe komentowanie wyglądu współpracownicy przez kolegę z pokoju, który pomimo sprzeciwu koleżanki wciąż mówi o tym jak bardzo mu się podoba
  • Zachęcanie do dyskryminacji: zachęcanie innych pracowników do poniżania i wyśmiewania innego pracownika ze względu na jego/jej tożsamość płciową

Podobnie jak w innych sferach życia, także w edukacji dyskryminacja może dotykać osoby ze względu na różnego rodzaju przesłanki na przykład: płeć, niepełnosprawność, orientację seksualną, pochodzenie etniczne, rasowe, narodowe. Katalog przesłanek ze względu, na które osoba nie może być dyskryminowana, jest otwarty – zatem np. ograniczanie dostępu z uwagi na miejsce zamieszkania również jest zabronione.

 

DOSTĘP DO DÓBR I USŁUG

Należy pamiętać, że zarówno zgodnie z prawem Unii Europejskiej, jak i od 2011 roku prawem polskim zachowania polegające na uniemożliwieniu komuś, z uwagi na jego przynależność do konkretnej grupy społecznej, skorzystania z usługi, która oferowana jest publicznie, zwykle za wynagrodzeniem, lub nabycia jakiegoś dobra lub towaru sprzedawanego publicznie, jest bezprawnym nierównym traktowaniem i jako takie może być zakwalifikowane jako dyskryminacja. Do usług dostępnych publicznie możemy zaliczyć na przykład usługi: transportowe, restauracyjno-żywieniowe, fryzjerskie, mieszkaniowe, ubezpieczeniowe, bankowe czy kulturalno-sportowe. Mówiąc o dobrach i towarach, mamy na myśli dobra i towary, których nabywanie jest nam niezbędne lub konieczne do normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, na przykład energia elektryczna, gaz, odzież, czy żywność.

Dyskryminacja w obszarze dóbr i usług może polegać między innymi na:

-odmowie świadczenia danej usługi (lub udostępnienia określonego dobra)

-świadczeniu usług gorszej jakości lub w gorszy sposób

-świadczeniu usług na mniej korzystnych warunkach

 

Dyskryminacja w tym obszarze może przybierać różne formy:

  • Dyskryminacja bezpośrednia to na przykład: odmowa obsłużenia w restauracji osoby niewidomej poruszającej się w asyście psa przewodnika
  • Dyskryminacja pośrednia to na przykład: pobieranie od kobiet przez zakład ubezpieczeń wyższych składek tytułem ubezpieczenia na życie
  • Molestowanie to na przykład: poniżające uwagi i komentarze co do pochodzenia kierowane przez obsługę lokalu do gości pochodzenia romskiego
  • Molestowanie seksualne to na przykład: niewłaściwe traktowanie kobiet – klientek klubów/pubów, polegające na czynieniu seksistowskich uwag, zwracaniu się do kobiet w sposób, który je upokarza lub zawstydza.

Podobnie jak w innych sferach życia, także w edukacji dyskryminacja może dotykać osoby ze względu na różnego rodzaju przesłanki na przykład: płeć, niepełnosprawność, orientację seksualną, pochodzenie etniczne, rasowe, narodowe. Katalog przesłanek ze względu, na które osoba nie może być dyskryminowana, jest otwarty – zatem np. ograniczanie dostępu z uwagi na miejsce zamieszkania również jest zabronione.

 

„DOBRA ADMINISTRACJA”

Wyróżnia się trzy rodzaje dyskryminacji mającej miejsce w relacjach petent - instytucja publiczna:

  • źle sformułowane przepisy, które w pośredni sposób dyskryminują grupy i osoby;
  • dyskryminujące praktyki – czyli nieprawidłowe działania urzędów publicznych, które noszą cechy dyskryminacji;
  • dyskryminujące zachowania świadczące o niechęci do przedstawicieli mniejszości, w tym czasem także urzędników.

 

Przykłady zachowań dyskryminacyjnych administracji i instytucji publicznych:

v Osoba Głucha chciała w urzędzie uzyskać informację o dodatku mieszkaniowym. Urzędnik nakazał jej przyjść z „opiekunem” i nie udzielił informacji.

v Obywatel Rosji został pobity i okradziony. Sprawcy wyzywali go, używali także wobec obraźliwych epitetów, np. „ty rusku”. Mężczyzna udał się na Policję i chciał złożyć zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa. Policjanci początkowo nie chcieli w ogóle przyjąć zgłoszenia ani przesłuchać pokrzywdzonego. Poradzili mu, by na drodze cywilnej dochodził odszkodowania. Kiedy w końcu przyjęli zawiadomienie, nie chcieli wziąć pod uwagę tego, że poszkodowany był wyzywany z powodu swojej narodowości.

v Sytuacja materialna i zdrowotna pani Z. była bardzo trudna, była zmuszona korzystać z pomocy społecznej. Pani Z. otrzymała w Urzędzie Miejskim w P.  decyzję odnośnie możliwości ubiegania się o mieszkanie komunalne. W odpowiedzi na złożony przez nią wniosek Prezydent Pruszkowa wyjaśnił, iż nie ma możliwości udzielenia jej pomocy, bowiem zgodnie z Uchwałą Rady Miejskiej w P. o uzyskanie mieszkania z zasobów komunalnych mogą ubiegać się tylko stali mieszkańcy, a pani Z. była imigrantką.

 

PRZYKŁADY DYSKRYMINACJI:

Dyskryminacja może przybierać różną postać, w zależności od przesłanki, jakiej dotyczy, i obszaru, w jakim występuje – na przykład:

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA POCHODZENIE NARODOWE/RASOWE/ETNICZNE:

A.      w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy:

  • nieuzasadnione niższe wynagrodzenia;
  • tolerowanie przez pracodawcę złego traktowania, kierowania obraźliwych słów, wyśmiewanie z powodu przynależności rasowej i etnicznej przez współpracowników;

B.      w obszarze ochrony zdrowia:

  • odmowa przyjęcia do szpitala, przychodni zdrowia lub gabinetu lekarskiego z powodu pochodzenia etnicznego,

C.      w obszarze zabezpieczenia społecznego:

  • brak dostępu do informacji o formach wsparcia socjalnego w języku potencjalnego beneficjenta;

D.      w obszarze edukacji:

  • szkolna segregacja dzieci romskich;
  • kierowanie dzieci mniejszości narodowych lub etnicznych do szkół specjalnych;
  • odmowa przyjęcia do szkoły dzieci cudzoziemskich;
  • tworzenie dyskryminacyjnych systemów elektronicznego zgłaszania dzieci do placówek szkolnych;

E.       w obszarze zatrudnienia niepracowniczego:

  • negatywna ocena i nieprzyjęcie wykonanego dzieła podyktowana uprzedzeniami zamawiającego wobec osób innym kolorze skóry;

F.       w obszarze dostępu do dóbr i usług:

  • odmowa sprzedaży towaru lub świadczenia usług przez sprzedawcę lub usługodawcę z powodu uprzedzeń rasowych (np. odmowa wstępu do restauracji, pubu, dyskoteki, kawiarni);
  • ustalanie wyższych cen usług/towarów w sytuacji, gdy odbiorcami są cudzoziemcy (np. karta dań napisana po angielsku zawiera ceny wyższe niż karta dań napisana po polsku);
  • osiedlanie osób należących do mniejszości narodowych lub etnicznych w określonych miejscowościach lub dzielnicach większych miast lub oferowanie gorszego standardu zamieszkania.

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA WIEK:

A.      w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy:

  • zamieszczanie w gazetach ofert pracy ze wskazaniem akceptowanej przez pracodawcę górnej granicy wieku kandydatów, gdy rodzaj pracy takiego ograniczenia obiektywnie nie uzasadnia;
  • odmowa dostępu pracownikowi po 55. roku życia do kursów lub szkoleń podnoszących kwalifikacje zawodowe wyłącznie z przyczyn wieku.

B.      w obszarze ochrony zdrowia:

  • brak podjęcia pilnej interwencji lekarskiej wobec osoby starszej z powodu jej wieku;

C.      w obszarze zabezpieczenia społecznego:

  • ograniczenia w przetargu publicznym wieku zleceniobiorców ochrony archiwum do 40. roku życia;

D.      w obszarze edukacji:

  • brak ofert szkoleniowych skierowanych do osób starszych

E.       w obszarze zatrudnienia niepracowniczego:

  • wypowiedzenie zlecenia tylko ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego przez przyjmującego zlecenie

F.       w obszarze dostępu do dóbr i usług:

  • odmowa udzielenia pożyczek, kredytów osobom starszym, mimo udokumentowanego dochodu;
  • formułowanie treści umów w sposób utrudniający ich prawidłowe zrozumienie przez osoby starsze.

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ, STAN ZDROWIA:

A.      w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy:

  • odmowa zatrudnienia ze względu na ułomność w przypadku, gdy nie jest wymagana na danym stanowisku pełna sprawność fizyczna lub psychiczna, a osoba niepełnosprawna ma kwalifikacje na takie stanowisko,
  • odmowa zatrudnienia osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim ze względu na brak odpowiednich rozwiązań technicznych w miejscu pracy i właściwych ciągów komunikacyjnych spełniających warunki dostępności,
  • typowanie na szkolenia umożliwiające podnoszenie kwalifikacji zawodowych i przez to awans zawodowy wyłącznie osób pełnosprawnych, a pomijanie osób niepełnosprawnych,
  • dokuczanie osobie niepełnosprawnej z powodu ograniczeń jej sprawności;
  • odmowa zarejestrowania działalności gospodarczej osoby niepełnosprawnej psychicznie z przyczyny ograniczonej sprawności tej osoby;

 

B.      w obszarze ochrony zdrowia:

  • utrudniony dostęp do świadczeń zdrowotnych - np. dorosłym osobom z niepełnosprawnością intelektualną odmawia się wykonania zabiegu medycznego, ponieważ uważa się, że osoby te nie są w stanie świadomie wyrazić swojej zgody na zabieg;

C.      w obszarze edukacji:

  • kierowanie dzieci z niepełnosprawnościami do szkół specjalnych, podczas gdy rodzaj ich niepełnosprawności pozwala na naukę w zwykłych szkołach
  • występowanie barier architektonicznych w szkołach, w których uczą się osoby z niepełnosprawnościami
  • brak podręczników szkolnych przystosowanych do nauki dzieci z niepełnosprawnościami
  • brak specyficznych narzędzi wychodzących naprzeciw specjalnym potrzebom uczniów niepełnosprawnych (możliwość korzystania z wydłużonego czasu pisania egzaminów, specjalne pomoce naukowe itd.)

D.      w obszarze zatrudnienia niepracowniczego:

  • nieuzasadnione gorsze kształtowanie warunków umów (np. co do wysokości wynagrodzenia) zawieranych z osobami z niepełnosprawnościami w stosunku do innych zatrudnianych;

E.       w obszarze dostępu do dóbr i usług:

  • zakaz wstępu do lokali gastronomicznych osób poruszających się z psem przewodnikiem;
  • odmowa wystawienia karty kredytowej lub wydawania zgody na zakupy na raty;

 DYSKRYMINACJA ZE WZGLEDU NA RELIGIĘ, WYZNANIE, ŚWIATOPOGLĄD:

A.      w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy:

  • żądanie od pracownika lub kandydata na pracownika ujawnienia jego przekonań dotyczących religii, wyznania lub światopoglądu;
  • uzależnienie zatrudnienia od wyznawania lub niewyznawania określonej religii (nie dotyczy to zatrudnienia nauczyciela religii lub katechety w szkole);
  • odmowa awansowania lub zwolnienia pracownika z pracy w związku z wyznawaną przez niego religią;
  • odmowa zwolnienia od pracy w dni będące świętami religijnymi w celu uniemożliwienia pracownikowi uczestniczenia w obrzędach religijnych;

B.      w obszarze ochrony zdrowia:

  • pozbawienie muzułmanek przebywających w ośrodkach dla uchodźców prawa do wyboru lekarza – kobiety, np. ginekologa;

C.      w obszarze edukacji:

  • brak możliwości uczestnictwa w lekcjach etyki;
  • umieszczanie na świadectwie szkolnym w rubryce religia/etyka kreski wskazującej, iż uczeń nie uczestniczył ani w lekcjach religii ani w lekcjach etyki;
  • zmuszanie dzieci nieuczęszczających na lekcje religii do samotnego oczekiwania na następną lekcję na korytarzu szkolnym;
  • organizowanie uroczystości religijnych (mszy świętych, rekolekcji itp.) w trakcie zajęć szkolnych;
  • przeprowadzanie ceremonii religijnych, takich jak modlitwy czy święcenie sztandaru szkoły, w trakcie świeckich uroczystości szkolnych;
  • nieuwzględnianie religijnych wymagań co do diety uczniów w szkolnych stołówkach;

D.      w obszarze dostępu do dóbr i usług:

  • nieuzasadniona odmowa wstępu na basen osób noszących islamską chustę;
  • odmowa wstępu do lokalu osobie ubranej w tradycyjny strój arabski.

 DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA ORIENTACJĘ SEKSUALNĄ:

A.      w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy:

  • odmowa zatrudnienia osoby o orientacji homoseksualnej na określonym stanowisku pracy z przyczyn orientacji seksualnej;
  • odmowa przyznania wolnych dni ze względu na konieczność opieki nad chorym partnerem homoseksualnym;
  • uzależnienie zatrudnienia od wcześniejszego ujawnienia swojej orientacji seksualnej; domaganie się od kandydata na pracownika zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego, że kandydat nie jest nosicielem HIV i nie choruje na AIDS (wyjątek – niektóre zawody wymagają stanu pełnego zdrowia);
  • dokuczanie pracownikowi z powodu jego orientacji seksualnej;
  • zwolnienie z pracy pod nieuzasadnionym pretekstem po ujawnieniu się homoseksualnej orientacji pracownika;

B.      w obszarze ochrony zdrowia:

  • odmowa pobrania krwi osobie o orientacji homoseksualnej uzasadniona zwiększonym ryzykiem zarażenia wirusem HIV;

C.      w obszarze edukacji:

  • wyszydzanie i wyśmiewanie uczniów o homoseksualnej orientacji;
  • przedstawianie na lekcjach problematyki orientacji homoseksualnej w kategoriach choroby/grzechu;
  • korzystanie z podręczników zawierających homofobiczne treści;
  • odmowa zatańczenia poloneza studniówkowego w parze jednopłciowej;

D.      w obszarze zatrudnienia niepracowniczego:

  • kierowanie wobec pracownika przez kolegów z pracy uwag poniżających i ośmieszających, odnoszących się do jego orientacji seksualnej;
  • uniemożliwienie objęcia dodatkowym pracowniczym ubezpieczeniem zdrowotnym partnera/partnerki pracownika tej samej płci w sytuacji, kiedy partnerzy pracowników przeciwnej płci mają możliwość korzystania z takiej możliwości;

E.       w obszarze dostępu do dóbr i usług:

  • odmowa zakwaterowania w hotelu pary osób homoseksualnych. 

 DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ

A.      w obszarze zatrudnienia pracowniczego i korzystania z instrumentów rynku pracy:

  • przyznanie kobiecie niższego niż mężczyźnie wynagrodzenia za wykonywanie pracy tej samej wartości;
  • odmowa zatrudnienia kobiety ze względu na możliwość zajścia w ciążę w okresie zatrudnienia;
  • molestowanie seksualne w miejscu pracy przez przełożonego lub współpracowników;

B.      w obszarze ochrony zdrowia:

  • odmowa kobiecie dostępu do badań prenatalnych, mimo istniejących wskazań;

C.      w obszarze zabezpieczenia społecznego:

  • różny wiek emerytalny kobiet i mężczyzn;
  • braku możliwości skorzystania z prawa do sprawowania opieki na dzieckiem do lat 14 przez policjanta – mężczyznę w sytuacji, gdy wychowuje dziecko wspólnie z kobietą niebędącą funkcjonariuszką policji;

D.      w obszarze edukacji:

  • molestowanie seksualne studentek przez wykładowcę;
  • segregacja płciowa dzieci uczestniczących w zajęciach szkolnych – utrwalanie stereotypów i ról płci ;
  • ocenianie uczniów i uczennic albo studentów i studentek według innych kryteriów, stawianie im różnych wymagań i oczekiwań;
  • seksistowskie treści podręczników szkolnych;

E.       w obszarze dostępu do dóbr i usług:

  • stosowanie kryterium płci przy ustalaniu wysokości składek i zniżek ubezpieczeniowych;
  • nieuzasadnione wyższe ceny dla kobiet za usługę fryzjerską.

 DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA POCHODZENIE SPOŁECZNE:

A.      w obszarze edukacji:

  • molestowanie uczniów ze względu na niski status społeczny
  • dyskryminacja ekonomiczna w dostępie do przedszkoli (np. odrzucanie podczas rekrutacji przedszkolnej dzieci, których rodzice nie są w stanie ponieść dodatkowych i nieobowiązkowych kosztów)
  • różnicowanie jakości usług żywnościowych (stołówki szkolne).