Prawo

7. Dyskryminacja z powodu wieku

1) Przepis krajowy przewidujący granicę wieku 68 lat dla wykonywania działalności dentysty niezgodny z zasadą równego traktowania – orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europesjkiej z 12 stycznia 2010 r. w sprawie Domnica Petersen przeciwko Berufungsausschuss für Zahnärzte für den Bezirk Westfalen-Lippe, C341/08 

W sprawie D. Petersen Trybunał miał za zadanie ustalić, czy przepis, na podstawie którego odmówiono dopuszczenia zainteresowanej do wykonywania zawodu dentysty ubezpieczenia zdrowotnego (lekarza kontraktowego), po przekroczeniu przez nią 68 roku życia jest zgodny z art. 2 ust. 5 oraz art. 6 dyrektywy 2000/78/WE. Przedmiotowa dyrektywa, ustanawia ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, szczegółowo definiując podstawowe pojęcia oraz wskazując tryb dochodzenia roszczeń związanych z dyskryminacją. W motywie 25 preambuły dyrektywy wskazano, że zakaz dyskryminacji ze względu na wiek jest podstawowym elementem na drodze do osiągnięcia celów określonych w wytycznych dotyczących zatrudnienia i popierania zróżnicowania zatrudnienia. Jednakże w niektórych okolicznościach różnice w traktowaniu ze względu na wiek mogą być uzasadnione i wymagają wprowadzenia szczególnych przepisów, które mogą się różnić w zależności od sytuacji państw członkowskich. Należy więc odróżnić odmienne traktowanie, które jest uzasadnione, od dyskryminacji, która musi być zakazana. Art. 6 dyrektywy precyzuje, kiedy odmienne traktowanie ze względu na wiek jest dopuszczalne. Przepis ten stanowi, iż państwa mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie jest dyskryminacją, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnymi z przepisami celami, w szczególności polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego i jeżeli środki mające temu służyć są właściwe i konieczne (pomimo braku implementacji tego przepisu do prawa polskiego, zgodnie z zasadą skutku pośredniego prawa unijnego (orzeczenie TSUE w sprawie Marleasing SA, C-106/89), sądy powszechne mają obowiązek kształtować wykładnię prawa krajowego w oparciu o brzmienie i cel dyrektywy, czyli przy uwzględnieniu zasady zawartej w art. 6). Z kolei art. 2 ust. 5 dyrektywy 2000/78/WE, stanowi iż dopuszczalne jest stosowanie przez państwa członkowskie środków przewidzianych przepisami krajowymi, które są niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, obrony porządku i zapobiegania działaniom podlegającym sankcjom karnym, ochrony zdrowia i ochrony praw i wolności innych osób.

Trybunał orzekł, że jeśli jedynym celem przepisu krajowego wprowadzającego limity wiekowe, jest ochrona zdrowia pacjentów przed spadkiem sprawności zawodowej lekarzy, to przepis ten jest niezgodny z art. 2 ust. 5 dyrektywy, gdyż ta sama granica wieku nie znajduje zastosowania do zawodu porównywalnego, w tym przypadku chodziło również o lekarzy dentystów z tym że pozakontraktowych, którzy również funkcjonują na rynku pracy.

Trybunał odniósł się do sytuacji w której poza systemem kontraktowym lekarze dentyści mogą prowadzić praktykę zawodową bez względu na wiek, a w rezultacie lekarze dentyści w wieku przekraczającym 68 lat mogą udzielać opieki pacjentom. Trybunał uznał, iż tego rodzaju odstępstwo, przy zaistniałej rozbierzności, gdzie obydwie grupy lekarzy (kontraktowych i pozakontraktowych) mają porównywalne kwalifikacje, nie może być uzasadnione koniecznością ochrony zdrowia pacjentów, a nawet stoi w sprzeczności z tak określonym celem. Ponadto nie jest ono ograniczone w czasie i chociaż nie przedstawiono żadnych danych liczbowych, ma zastosowanie do wszystkich lekarzy dentystów i wydaje się dotyczyć niemałej liczby pacjentów. W rezultacie należy stwierdzić, że jeśli celem zamierzonym przez przepis będący przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym jest ochrona zdrowia pacjentów rozpatrywana pod kątem kwalifikacji lekarzy i lekarzy dentystów, to przepis ten zawiera niespójności ze względu na istnienie przywołanego wyżej odstępstwa. W tym przypadku granica wieku nałożona na lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego nie jest konieczna dla ochrony zdrowia w rozumieniu art. 2 ust. 5 dyrektywy.

Jeśli natomiast wspomniany przepis ma na celu zachowanie równowagi finansowej systemu zdrowia publicznego, to odstępstwo polegające na tym, że lekarze poza systemem kontraktowym mogą prowadzić praktykę zawodową bez względu na wiek, nie narusza zamierzonego celu. System ten należy bowiem do obszaru, za który finansową odpowiedzialność ponosi państwo i z definicji nie rozciąga się na prywatny system ochrony zdrowia. W rezultacie wprowadzenie granicy wieku obowiązującej jedynie lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego, aby kontrolować wydatki sektora publicznego na zdrowie, jest zgodne z zamierzonym celem. Okoliczność, że nie dotyczy ona lekarzy dentystów działających poza ustawowym systemem ubezpieczenia zdrowotnego, nie narusza zatem spójności omawianej ustawy. Tym samym w zakresie, w jakim przepis utrzymujący wspomnianą granicę wieku ma na celu zapobieżenie zagrożeniu poważnego naruszenia równowagi finansowej systemu zabezpieczenia społecznego celem osiągnięcia wyższego poziomu ochrony zdrowia, co ustala sąd krajowy, przepis ten można uznać za zgodny z art. 2 ust. 5 dyrektywy.

W odniesieniu do art. 6 Trybunał stwierdził, iż przedmiotowy przepis nie jest z nim sprzeczny, ale tylko wówczas jeśli jego celem jest podział szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego, gdy biorąc pod uwagę sytuację na rynku pracy, przepis ten jest właściwy i konieczny dla osiągnięcia tego celu ubezpieczenia zdrowotnego, tzn nie dało się tego celu osiągnać w inny sposób.

Uzasadnieniem zaistniałej nierówności podnoszonym przez rząd niemiecki w sprawie, było także to, że granica wieku będąca przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym miała na celu realizację podziału szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego. Cel ten nie został przewidziany w art. 2 ust. 5 dyrektywy. Dlatego też, Trybunał badał zgodność stosowanego odstępstwa z celami wskazanymi w art. 6 ust. 1 dyrektywy, tj. polityką zatrudnienia, rynkiem pracy lub kształceniem zawodowym. Trybunał uznał, że przedmiotowy przepis, przyjęty celem wspierania dostępu młodych do wykonywania zawodu lekarza dentysty w ramach systemu kontraktowania usług ubezpieczenia zdrowotnego może być uznany za przepis dotyczący polityki zatrudnienia. Analizując czy środki mające służyć realizacji tego celu są „właściwe i konieczne”, Trybunał uznał, że w obliczu sytuacji, w której istnieje nadwyżka lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego, państwo członkowskie może uznać za konieczne nałożenie granicy wieku, takiej jak będąca przedmiotem sporu, aby wspierać dostęp do zatrudnienia młodszych lekarzy dentystów. Do sądu krajowego należy jednak zbadanie, czy zaistniała taka sytuacja. Ustalenie granicy wieku na 68 lat, wydaje się właściwe, ponieważ jest to wiek wystarczająco zaawansowany, by móc służyć za końcową granicę dopuszczenia do wykonywania działalności w charakterze lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego.

W sytuacji, w której liczba lekarzy dentystów ubezpieczenia zdrowotnego obecnych na rynku pracy nie jest zbyt duża w stosunku do potrzeb pacjentów, wejście nowych, a w szczególności młodych lekarzy na ten rynek jest zwykle możliwe, niezależnie od obecności na nim lekarzy dentystów, którzy przekroczyli pewien wiek, w niniejszym przypadku 68 rok życia. Wówczas wprowadzenie granicy wieku nie może zostać uznane jako właściwe czy konieczne dla osiągnięcia zamierzonego celu, którym będzie realizacja podziału szans zawodowych między pokoleniami w ramach zawodu lekarza dentysty ubezpieczenia zdrowotnego.

 

2) Wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę wyłącznie z powodu osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury stanowi bezpośrednią dyskryminację ze względu na wiek – uchwała Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2009 r., II PZP 13/2008

(http://lex.online.wolterskluwer.pl)

Niniejsza sprawa trafiła do Sądu Najwyższego, z inicjatywy Rzecznika Praw Obywatelskich, który wniósł o podjęcie przez powiększony skład SN uchwały mającej na celu wyjaśnienie treści przepisów prawnych - a mianowicie art. 45 § 1 w związku z art. 39  oraz art. 113Kodeksu pracy - których stosowanie, zdaniem Rzecznika, wywołało w orzecznictwie tego Sądu rozbieżności w kwestii dopuszczalności wypowiedzenia pracownikowi stosunku pracy wyłącznie z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego oraz nabycia uprawnień emerytalnych. Przedstawione zagadnienie prawne przybrało postać pytania o treści: „Czy osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury może stanowić wyłączną przesłankę rozwiązania za wypowiedzeniem stosunku pracy z pracownikiem - kobietą lub mężczyzną i nie oznacza dyskryminacji pracownika ze względu na płeć i wiek?” W uzasadnieniu pytania prawnego Rzecznik Praw Obywatelskich podkreślił, że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie przez pracownika prawa do emerytury (prawa do pobierania świadczeń emerytalnych) - jako przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę - jest różnie traktowane w ukształtowanym na przestrzeni ostatnich lat orzecznictwie Sądu Najwyższego. Jednolicie traktuje się takie sytuacje faktyczne, w których osiągnięcie przez pracownika wielu emerytalnego i nabycie przez niego prawa do emerytury (również wcześniejszej) de facto jest jedynie współprzyczyną wypowiedzenia stosunku pracy. Dzieje się tak w szczególności w razie restrukturyzacji w zakładzie pracy połączonej z koniecznością zmniejszenia zatrudnienia. W takich sytuacjach wytypowanie do zwolnienia pracownika, który po rozwiązaniu stosunku pracy ma zapewnione środki utrzymania w postaci świadczeń emerytalnych, do których jest uprawniony, stanowi humanitarne i słuszne kryterium wyboru pracownika do zwolnienia z pracy, gdyż nie pozbawia pracy i środków utrzymania tych, którzy nie mają żadnego zabezpieczenia materialnego. W takich sytuacjach wiek jest usprawiedliwionym kryterium dyferencjacji, nie może być zatem uznany za kryterium dyskryminujące. Od powyższych sytuacji należy - zdaniem Rzecznika - odróżnić stany faktyczne, w których samo osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury jest przez pracodawcę wskazane jako przyczyna wypowiedzenia stosunku pracy.

W przedmiotowej sprawie, Sąd Najwyższy stwierdził, iż wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi, który nabył prawo do świadczeń emerytalnych, tylko z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia tego prawa, nie stanowi uzasadnionej przyczyny wypowiedzenia, gdyż nie pozostaje w żadnym związku z wykonywaną przez niego pracą ani z sytuacją ekonomiczną pracodawcy, ani z żadnym innym zdarzeniem lub zdarzeniami, które wskazywałaby na nieprzydatność pracownika lub istnienie interesu pracodawcy w rozwiązaniu stosunku pracy. W tym zakresie podzielił argumentację przedstawioną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2008 r. I PK 219/2007. Osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia stosunku pracy, ponieważ zdarzenia te nie wiążą się bezpośrednio z pracą - w szczególności ani nie przesądzają o nieprzydatności pracownika do wykonywania dotychczasowych obowiązków pracowniczych, ani nie dowodzą istnienia, związanego z racjonalizacją zatrudnienia, interesu pracodawcy w rozwiązaniu stosunku pracy. Uzasadnienie wypowiedzenia stosunku pracy pracownikowi w wieku emerytalnym, posiadającemu prawo do emerytury, musi się odwoływać do obiektywnych, indywidualnie skonkretyzowanych, przyczyn leżących po stronie pracownika lub pracodawcy związanych z wykonywaniem pracy, takich jak np. niewłaściwe wykonywanie obowiązków pracowniczych, obniżenie wydajności, długotrwałe nieobecności w pracy spowodowane chorobami, brak zdolności dostosowania się pracownika do procesów modernizacyjnych, ograniczenie zakresu działalności zakładu pracy, zmiana profilu działalności produkcyjnej lub usługowej wymuszająca zatrudnienie pracowników o innych kwalifikacjach, itp. SN swoją decyzję uzasadniał również koniecznością zachęcania pracowników do jak najdłuższego pozostawania w zatrudnieniu nawet po przekroczeniu granicy wieku uprawniającej do świadczeń emerytalnych, jeżeli tylko mogą i chcą nadal pracować.

 

3) Brak zgody Prokuratora Generalnego na dalsze zajmowanie stanowiska przez prokuratora, który ukończył 65 rok życia z uwagi na „konieczność pokoleniowej wymiany kadr prokuratorskich” nie stanowi dyskryminacji ze względu na wiek – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2011 r., sygn. akt III PO 9/10, LEX nr 818597

W przedmiotowej sprawie, Sąd najwyższy stwierdził, iż zachowanie przez kończącego 65 rok życia prokuratora zdolności pełnienia obowiązków zawodowych i uzyskanie pozytywnej opinii właściwego prokuratora przełożonego nie stwarza uprawnienia do dalszego zajmowania stanowiska; konieczną bowiem do tego przesłanką jest wyrażenie zgody przez Prokuratora Generalnego.

Decyzją z dnia 25 października 2010 r. Prokurator Generalny - powołując się na art. 62a ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz. U. z 2008 r. Nr 7, poz. 39 ze zm.) w związku z art. 69 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), w świetle których prokuratorzy przechodzą w stan spoczynku z dniem ukończenia 65 roku życia - nie wyraził zgody na dalsze zajmowanie stanowiska po ukończeniu 65 roku życia przez Lidię K. Prokuratora Prokuratury Okręgowej.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wniosek Lidii K. z dnia 22 czerwca 2010 r. o wyrażenie zgody na dalsze zajmowanie stanowiska prokuratora powyżej 65 roku życia, poparł Prokurator Okręgowy. Przełożony wnioskującej stwierdził, że należy ona do najbardziej doświadczonych prokuratorów w okręgu. Długoletni staż pracy oraz profesjonalizm zawodowy, wielka kultura osobista, a nade wszystko odpowiedzialność stanowią że jej przejście w stan spoczynku wywołałoby ujemne skutki dla dalszej pracy Wydziału Organizacyjnego Prokuratury Okręgowej. Prokurator Okręgowy podkreślił również, że prokurator Lidia K. cieszy się dobrym zdrowiem co zostało potwierdzone odpowiednim zaświadczeniem lekarskim. Prokurator Apelacyjny podzielił stanowisko Prokuratora Okręgowego i poparł przedmiotowy wniosek podkreślając, że prokurator Lidia K. posiada wysokie kwalifikacje prawnicze, a także bardzo duże i różnorodne doświadczenie zawodowe, co powoduje że cieszy się autorytetem w środowisku zawodowym. Ponadto jest pracownikiem odpowiedzialnym, w pełni dyspozycyjnym i niezwykle zaangażowanym w swoje obowiązki służbowe. Zdaniem Prokuratora Generalnego, jako regułę należy traktować przejście prokuratora w stan spoczynku z dniem ukończenia przez niego 65 roku życia. Możliwość dalszego pozostawania na stanowisku prokuratora stanowi wyjątek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami podyktowanymi interesem służby lub leżącymi po stronie prokuratora. Spełnienie wskazanych w art. 62a ust. 2 ustawy o prokuraturze warunków pozytywnych nie jest równoznaczne z obowiązkiem wyrażenia zgody na dalsze pozostawanie przez prokuratora w służbie. Decyzja Prokuratora Generalnego o braku zgody nie musi mieć oparcia w przyczynach uniemożliwiających dalsze zajmowanie stanowiska prokuratora (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2006 r., sygn. akt III PO 7/06). Wysokie kwalifikacje, doświadczenie i profesjonalizm zawodowy, a także zaangażowanie w obowiązki prokuratora oraz nienaganny stan zdrowia niewątpliwie zasługują na uznanie, lecz nie można ich traktować jako szczególnych okoliczności, wystarczających do odstępstwa od ustawowej reguły przechodzenia w stan spoczynku z dniem ukończenia 65 roku życia.

Uzasadnionym kierunkiem prowadzenia polityki kadrowej jednostek organizacyjnych prokuratury - według Prokuratora Generalnego - jest "pokoleniowa" wymiana kadr prokuratorskich, związana z jednej strony z osiąganiem przez zasłużonych prokuratorów wieku umożliwiającego im skorzystanie z przywileju prokuratorskiego stanu spoczynku, z drugiej zaś z potrzebą umożliwienia przejęcia służby przez innych doświadczonych prokuratorów, a także zapewnienie etatów dla nowych kadr prokuratorskich. Na poparcie swojej argumentacji, Prokurator Generalny przedstawił szczegółową analizę sytuacji kadrowej właściwej Prokuratury Okręgowej.

W ocenie powódki polityka kadrowa nie może służyć abstrakcyjnej idei "pokoleniowej wymiany kadr", ale musi stanowić środek do celu, jakim jest efektywne działanie, rozumiane jako najbardziej wydajna realizacja zadań do których prokuratura jest powołana. "Polityka kadrowa opierająca się na pokoleniowej wymianie kadr prokuratorskich" w jej przypadku oznacza politykę wymiany kadr wyłącznie ze względu na wiek, co jest "zawoalowaną" formą dyskryminacji pośredniej, zdefiniowanej w art. 2 ust. 2 pkt b Dyrektywy nr 2000/78/WE Rady Unii Europejskiej z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudniania i pracy (Dz. U. UE L z dnia 2 grudnia 2000 r.). O ile bowiem samo ustalenie granicy wieku dla przejścia w stan spoczynku nie stanowi per se dyskryminacji, to już używanie argumentu wieku - w realiach przedmiotowej sprawy - taką dyskryminacją jest i to także w ujęciu art. 32 ust. 2 Konstytucji RP. Prokurator Generalny podejmując zaskarżoną decyzję, zdaniem powódki nie wziął pod uwagę okoliczności istotnych dla pełnej oceny sprawy, a mianowicie tego, że: wydłużanie okresu zatrudnienia jest obecnie w pełni społecznie uzasadnione i "stanowi przedmiot troski i zabiegów Rządu RP", a także innych państw wspólnoty europejskiej; w każdym innym zawodzie przejście na emeryturę po osiągnięciu odpowiedniego wieku jest prawem, a nie obowiązkiem pracownika i nie może stanowić samodzielnej podstawy rozwiązania stosunku pracy.

Sąd Najwyższy stwierdził, iż powódka nie ma racji doszukując się dyskryminacji ze względu na wiek w tym, że Prokurator Generalny uwzględnił w swej decyzji przede wszystkim sytuację kadrową jednostek prokuratury w zakresie Prokuratury Okręgowej pod kątem "pokoleniowej wymiany kadr prokuratorskich". W wypadku rozpoznawania wniosku o zezwolenie na dalsze zajmowanie stanowiska, ustawowo w tym przedmiocie ukształtowana kompetencja Prokuratora Generalnego odnosi się na pierwszym planie do wieku co nie stanowi naruszenia. Chodzi przecież o zrealizowanie kompetencji Prokuratora Generalnego do "zgodzenia się" na wyjątkowe niezastosowanie ustawowej zasady, że prokurator przechodzi w stan spoczynku z chwilą ukończenia 65 roku życia. Prokurator Generalny nie naruszył prawa, skoro powierzoną mu przez ustawę kompetencję, wykorzystał z zachowaniem przewidzianego do tego trybu i po rozpatrzeniu wszystkich przemawiających na rzecz wniosku okoliczności. 

 


AUTORZY:
Karolina Kędziora i Krzysztof Śmiszek
Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego

Pobierz materiał w pliku PDF

 

następny poprzedni następny następny