Prawo

1.3 Postępowanie przed sądem karnym

Uwagi wprowadzające

 Osoba, która doświadcza zachowań dyskryminacyjnych, bez względu na to czy jest pracownikiem czy też nie, może dochodzić swoich roszczeń zgodnie z obowiązującym Kodeksem karnym (dalej: k.k.). Dane zachowania spełniające znamiona czynu zabronionego przewidzianego w kodeksie karnym, stanowią przestępstwo, a sprawca takiego czynu ponosi odpowiedzialność karną. Jednak ze względu na specyfikę postępowania karnego, czasami trudno jest ustalić, czy dane zachowanie sprawcy spełnia znamiona danego przestępstwa. W tej części publikacji, zostały przedstawione informacje pozwalające pokrzywdzonemu ocenić, czy dane zachowanie może spełniać znamiona przestępstwa, pod jaki przepis mogą być one zakwalifikowane i jak wygląda postępowanie karne.

  

Jakie przepisy kodeksu karnego mówią o zachowaniach dyskryminujących?

Aby skutecznie dochodzić swoich roszczeń w świetle obowiązujących przepisów prawa karnego, najpierw należy przeanalizować, jakie zachowania spełniają znamiona czynów zabronionych uregulowanych w polskim kodeksie karnym, które są jednocześnie zachowaniami dyskryminującymi. Kodeks karny przewiduje karalność przestępstw, które mogą być popełnione z powodu m. in. nienawiści rasowej, przekonań religijnych, poglądów, orientacji seksualnej, itd. W zależności od określonego zachowania sprawcy względem nas lub zachowania uderzającego w nasze wartości/ poglądy/ przekonania, mamy do czynienia z określonym czynem zabronionym. Należy pamiętać, że zgodnie z treścią art. 1 k.k. odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Oznacza to w praktyce, że sprawca tylko wtedy będzie podlegał odpowiedzialności karnej, jeśli jego, dyskryminujące nas zachowanie, spełnia znamiona określonego w kodeksie karnym czynu zabronionego w czasie jego popełniania, czyli w czasie stosowania danego zachowania.

 

Kodeks karnym określa zachowania dyskryminujące daną osobę lub grupę osób spełniające znamiona czynu zabronionego, w określonych rozdziałach i artykułach:

  • rozdział XVI określający przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne – art. 118 i 119 k.k.;
  • rozdział XXIV określający przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania – art. 194, 195 i 196 k.k.;
  • rozdział XXVIII dotyczący przestępstw przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową – art. 218 k.k., oraz
  • rozdział XXXII dotyczący przestępstw przeciwko porządkowi publicznemu – art. 256 i 257 k.k.

 

Jednak, jak pokazuje praktyka, zachowanie danego sprawcy mające na celu dyskryminowanie konkretnej osoby lub grupy społecznej, może spełniać znamiona również innych przestępstw, między innymi tj.:

  • zabójstwa (art. 148 k.k.);
  • ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 k.k.);
  • średniego lub lekkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 157 k.k.);
  • pomówienia lub zniesławienia (art. 212 k.k), czy
  • zniewagi (art. 216 k.k.).

 

Przykładowo: jeśli sprawca wyśmiewa się z nas ze względu na naszą orientację seksualną, to może on też swoim zachowaniem chcieć nam wyrządzić krzywdę fizyczną i może w pewnym momencie chcieć nas zaatakować, popchnąć, pobić, podrapać. Wtedy jego zachowanie, w zależności od skali wywołanego uszczerbku na naszym zdrowiu może spełniać znamiona np. ciężkiego, średniego lub lekkiego uszczerbku na zdrowiu (czyli czyn z art. 156 lub 157 k.k.). Może też tak się zdarzyć, że sprawca będzie np. usiłował nas zabić (czyli będzie dopuszczał się czynu z art. 148 k.k.). Czyny z art. 212 i 216 k.k. zostaną omówione w dalszej części poradnika. 

 

Nie są to wszystkie przestępstwa, które również mogą mieć miejsce wskutek stosowania wobec nas działań czy zachowań dyskryminujących, ale jedynie przykładowe i mające na celu uświadomienie, że prawidłowe określenie zachowania sprawcy względem nas, jest kluczowe w zakwalifikowaniu go do danego czynu zabronionego.

 

W jaki sposób zakwalifikować dane zachowanie sprawcy pod konkretny czyn zabroniony? 

Osoba, która jest przez sprawcę dyskryminowana i chce powziąć właściwe kroki prawne wynikające z obowiązujących regulacji karnych, powinna w pierwszej kolejności przeanalizować zachowanie sprawcy pod kątem zakwalifikowania go do danego czynu zabronionego. Wprawdzie, może się później okazać, że dane zachowanie spełnia znamiona innego przestępstwa, jednak ukierunkowanie organu i uświadomienie mu, że dane zachowanie jest zachowaniem dyskryminującym nas, może pomóc w prawidłowej kwalifikacji prawnej danego zachowania.

Jak pokazuje praktyka, najczęściej w przypadku dyskryminacji jest składane zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na podstawie art. 119 k.k., art. 194 k.k. (i następne, czyli art. 195 i 196 k.k.), art. 256 i 257 k.k. Jednak każde z tych przestępstwa posiada inne znamiona, które zostaną poniżej omówione.   

 

Art. 119 k.k. Przemoc, groźba bezprawna wobec grupy ludzi lub osoby. Publiczne nawoływanie.

§ Kto stosuje przemoc lub groźbę bezprawną wobec grupy osób lub poszczególnej osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

 

Zgodnie z treścią owego artykułu, ponosi odpowiedzialność karną ta osoba (sprawca), która stosuje wobec nas lub wobec określonej grupy osób przemoc lub groźbę bezprawną z powodu naszej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej bądź też z powodu naszej bezwyznaniowości. W związku z tym, aby zakwalifikować zachowanie sprawcy właśnie pod ten czyn zabroniony, musi on stosować wobec nas albo przemoc albo groźbę bezprawną z powodu wymienionych w artykule przesłanek. Przemocą jest jednorazowe lub powtarząjace się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osoby, która jest dyskryminowa, w szczególności narażające ją na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, itd. Zachowanie to musi być agresywne,  bezpośrednie i intencjonalne. Istotą przemocy jest również nierówność sił, sprawca jest np. wyższa i tęższy od pokrzywdzonego i przez to jest mu łatwiej wyrządzić nam fizyczną krzywdę. Stosowanie przemocy według owego artykułu musi być bardziej intensywne niż tylko naruszenie nietykalności cielesnej i moze polegać m. in. na pobiciu nas czy maltretowaniu. Jeśli natomiast chodzi o groźbę bezprawną, to jest to zachowanie, w którym sprawca grozi nam popełnieniem danego przestępstwa np. grozi, że nas pobije lub grozi naszym osobom najbliższym, a owa groźba wywołuje w nas realną obawę jej spełnienia. Jednak, groźbą bezprawną jest również groźba spowodowania postępowania karnego lub rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej naszej czci lub naszych najbliższych. Należy dodać, że do znamion tego przestępstwa nie należy cel działania sprawcy, który może być różny, np. chęć zastraszenia nas, zmuszenia do określonego zachowania, itd.

 

Art. 194 k.k. Dyskryminacja religijna.

Kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

 

Wolność sumienia i wyznania należy do podstawowych praw człowieka gwarantowanych w szczególności przez Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ z 1966 r. w art. 18, Europejską Konwencję Praw Człowieka w art. 9 czy Konstytucję RP z 1997 r. w art. 53. Przestępstwo to polega na ograniczaniu nas w przysługujących nam prawach ze względu na nasze wyznanie czy bezwyznaniowość. Istotą tego czynu zabronionego jest ograniczanie nas w przysługujących nam prawach ze względu na naszą przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość. Ograniczenie to dotyczy w szczególności dostępu do nauki, nierównego traktowania w szkole, przy przyjmowaniu do pracy i kształtowaniu warunków pracy itd. Ograniczanie w prawach może nastąpić w formie działania (np. zwolnienie z pracy, odmowa przyjęcia dziecka do szkoły) albo zaniechania (np. nieawansowanie pracownika pomimo spełnienia wszystkich warunków). Dyskryminacja jest przestępstwem, które może być popełnione jedynie z winy umyślnej w zamiarze bezpośrednim, czyli sprawca chce go popełnić, sprawca świadomie chce nam ograniczyć przysługujące nam prawa ze wzgledu na naszą wyznaniowość albo bezwyznaniowość.

 

Art. 256 k.k. Publiczne propagowanie faszystowskiego lub innego totalitarnego ustroju. Nawoływanie do nienawiści.

§ 1. Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto w celu rozpowszechniania produkuje, utrwala lub sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi lub przesyła druk, nagranie lub inny przedmiot, zawierające treść określoną w § 1 albo będące nośnikiem symboliki faszystowskiej, komunistycznej lub innej totalitarnej.

§ 3. Nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego określonego w § 2, jeżeli dopuścił się tego czynu w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej lub naukowej.

§ 4. W razie skazania za przestępstwo określone w § 2 sąd orzeka przepadek przedmiotów, o których mowa w § 2, chociażby nie stanowiły własności sprawcy.

 

Dla naszej publikcji istotna jest druga część paragrafu 1 zacytowanego artykułu, a mianowicie nawoływanie do nienawiści z powodu różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych czy ze względu na bezwyznaniowość. Przez nawoływanie należy rozumieć nakłanianie, skierowane danej informacji do większej, bliżej nieokreślonej liczby osób. Celem takiego działania jest sianie nienawiści/ wrogości. Sprawca w tym wypadku musi działać z zamiarem bezpośrednim, czyli musi świadomie nawoływać do nienawiści. Również w przypadku, gdy sprawca rozpowszechnia, utrwala, sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi czy przesyła druk, w którym nawołuje do nienawiści z powodu przesłanek wymienionych w artykule, również podlega odpowiedzialności karnej.   

 

Art. 257 k.k. Publiczne naruszenie praw i wolnosci obywatelskich.

Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

 

Zgodnie z treścią owego artykułu,  aby sprawca podlegał odpowiedzialności karnej musi on publicznie nas znieważyć z powodu naszej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu bezwyznaniowości, albo musi z powodu tych przesłanek naruszyć naszą nietykalność cielesną. Sprawca musi działać z zamiarem bezpośrednim, czyli chce nas publicznie znieważyć albo chce świadomie naruszyć naszą nietykalność cielesną z powodu przesłanek wymienionych w artykule. Znieważeniem jest natomiast takie zachowanie sprawcy, które uwłacza naszej godności, wyrażające leceważenie lub pogardę dla nas. To, czy dane zachowanie ma charakter znieważający, decydują dominujące w społeczeństwie oceny i normy obyczajowe.

 

Oprócz wyżej wymienionych czynów zabronionych, również inne artykuły kodeksu karnego przewidują odpowiedzialność karną za określone zachowania dyskryminujące, które rzadziej mają miejsce w praktyce.

 

Art. 195 k.k. Naruszenie prawa do publicznego wykonywania kultu religijnego.

§ 1. Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

§ 2. Tej samej karze podlega, kto złośliwie przeszkadza pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym.

 

Artykuł ten mówi o zachowaniu polegającym na złośliwym przeszkadzaniu w publicznym wykonywaniu aktu religijnego kościoła lub innego zwiazku wyznaniowego, którego status prawny jest uregulowany.  Przepis ten zapewnia prawo do publicznego wykonywania aktów religijnych (mszy, procesji i innych aktów), co dotyczy zarówno świątyń, jak i takich miejsc publicznych, jak plac czy ulica, z tym że odbywanie pielgrzymek i procesji wymaga zawiadomienia odpowiednich władz administracyjnych i zapewnienia przestrzegania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Omawiane przestępstwo sprawca musi dokonywać świadomie, specjalnie – czyli chce przeszkodzić i jego zachowanie musi być złośliwe

 

Art. 196 k.k. Naruszenie prawa do ochrony uczuć, miejsc, obrzędów religijnych.

Kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

 

Przepis ten mówi o takim zachowaniu, które polega na obrażaniu uczuć religijnych poprzez znieważanie publiczne przedmiotów czci religijnej lub znieważanie miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych. Jednoznaczna interpretacja tego przepisu jest o tyle trudna w praktyce, że przy niektórych zachowaniach nie można stwierdzić wprost czy są one zniewagą czy też przejawem korzystania z wolności słowa w kontekście np. krytyki określonych symboli będących przedmiotem kultu ich wyznawców. Istotną przesłanką owego przepisu jest działanie publiczne, które służy temu, aby dany przekaz dotał do jak największej liczby odborców.  

 

Czy istnieją jeszcze inne przepisy kodeksu karnego, mówiące o odpowiedzialności karnej w przypadku dyskryminowania?

Kodeks karny w art. 218 przewiduje możliwość złożenia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, w sytuacji kiedy jesteśmy dyskryminowani w miejscu pracy. Wprawdzie przepis ten w swoim brzmieniu, nie mówi wprost nic o dyskryminacji pracownika w miejscu pracy, ale wspomina o złośliwym lub uporczywym naruszaniu praw pracownika. Zgodnie z treścią art. 94 pkt 2b kodeksu pracy, pracodawca jest zobowiązany w szczególności do przeciwdziałania dyskryminacji w zatrudnieniu, a tym samym pracownik ma prawo pracować w takich warunkach gdzie nie dochodzi do działań dyskryminujących go z powodu jakiejkolwiek przesłanki.  

 

Art. 218 k.k. Naruszenie praw pracowniczych. Odmowa przyjęcia do pracy.

§ 1a. Kto, wykonując czynności w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

§ 2. Osoba określona w § 1a, odmawiająca ponownego przyjęcia do pracy, o której przywróceniu orzekł właściwy organ, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

§ 3. Osoba określona w § 1a, która będąc zobowiązana orzeczeniem sądu do wypłaty wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia ze stosunku pracy, obowiązku tego nie wykonuje,podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.

 

Zgodnie z treścią owego artykułu, odpowiedzialności karnej podlega ta osoba (sprawca), która wykonując czynności w sprawach z zakresu prawa pracy czy też ubezpieczeń społecznych, złośliwie bądź uporczywie narusza prawa pracownika wynikające z jego stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego. Ustawodawca w tym czynie zabronionym użył słowa „pracownik”, co oznacza, że czyn ten może być popełniony na szkodę pracownika, czyli osoby zatrudnionej na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę (zgodnie z treścią art. 2 k.p.). Sprawcą natomiast, może być jedynie pracodawca lub osoba odpowiedzialna w zakładzie pracy za sprawy związane z zatrudnieniem, kształtowaniem warunków pracy lub za ubezpieczenie pracowników (np. organ zarządzający daną jednostką organizacyjną lub wyznaczona przez niego osoba), a także inne osoby wykonujące czynności urzędowe z zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych, np. urzędnik Powiatowego Urzędu Pracy. To co jest bardzo istotne przy tym czynie zabronionym, to fakt, że sprawca musi złośliwie lub uporczywie naruszać prawa pracownika, czyli nie musi on odnieść efektywnej szkody, wystarczy jak będzie jedynie je naruszał. Należy jednak wiedzieć, czym jest złośliwe i uporczywe działanie, które jest przesłanką owego przestępstwa. Przez złośliwość rozumie się zachowanie umyślne (świadome), ale nakierowane na cel w postaci chęci wyrządzenia innej osobie krzywdy, dolegliwości. Niezbędne jest ustalenie, że naruszanie praw określonego pracownika motywowane jest jedynie personalną niechęcią do jego osoby, a nie racjonalnymi przesłankami. Uporczywość, natomiast to wielokrotne lub długotrwałe naruszanie praw pracownika. Złośliwość i uporczywość mogą występować jednocześnie albo również osobno. 

Często też się zdarza tak, że osoba czy to w miejscu pracy czy też poza nią, może być dyskryminowana poprzez znieważenie jej, pomówienie czy też zniesławienie.

Art. 216 k.k. Zniewaga. Zniewaga za pomocą środków masowego komunikowania się.

§ 1. Kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

§ 2. Kto znieważa inną osobę za pomocą środków masowego komunikowania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

§ 3. Jeżeli zniewagę wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej lub zniewagą wzajemną, sąd może odstąpić od wymierzenia kary.

§ 4. W razie skazania za przestępstwo określone w § 2 sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego.

§ 5. Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego.

 

Aby wiedzieć kiedy mamy do czynienia z przestępstwem znieważenia, należy wiedzieć czym ono jest i jakie zachowanie sprawcy spełnia znamiona przestępstwa znieważenia. Owe przestępstwo jest skierowane przeciwko godności osobistej człowieka, bez względu na jej wiek, płeć, pochodzenie i status społeczny. Na marginesie należy wskazać, że znieważenie osoby z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej wyznaniowej lub bezwyznaniowej stanowi odrębne przestępstwo dyskryminacji przewidziane w art. 257 k.k. Nie ulega wątpiwości, że zniewagi można najczęściej dopuścić się w wypowiedzi słownej (np. używając słów wulgarnych, obraźliwych, itd.). Do zniewagi może też dojść pisemnie, np. pisząc obraźliwą treść na kartce i wieszając ją np. w zakładzie pracy na tablicy ogłoszeń. Zniewagą jest zachowanie uwłaczające godności, wyrażające lekceważenie lub pogardę. O tym, czy zachowanie to ma charakter znieważający, decydują dominujące w społeczeństwie oceny i normy obyczajowe. Sprawca może dopuścić się owego przestępstwa jedynie poprzez działanie a nie poprzez zaniechanie. Do znieważenia danej osoby może dojść podczas jej obecności albo podczas jej nieobecności. Jednak w tym wypadku aby doszło do popełnienia przestępstwa z art. 216 k.k. musi dojść do znieważenia publicznie lub w taki sposób, aby owa zniewaga doszła do danej osoby, która miała być nią znieważona. Również formą znieważenia jest uwłaczanie danej osobie za pomocą środków masowego komunikowania się. 

 

Art. 212 k.k. Pomówienie, zniesławienie.

§ 1. Kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

§ 2. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 za pomocą środków masowego komunikowania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

§ 3. W razie skazania za przestępstwo określone w § 1 lub 2 sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego.

§ 4. Ściganie przestępstwa określonego w § 1 lub 2 odbywa się z oskarżenia prywatnego.

 

Istostą owego przestępstwa jest m. in. pomawianie danej osoby o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego do danego stanowiska, zawodu czy też rodzaju działalności. Bez wątpienia przedmiotem ochrony jest dobre imie danej osoby lub grupy osób, ale powiązaną więzią organizacyjną, własnościową, wspólnym zadaniem czy też interesem. Ochroną objęte też są instytucje, ale to nie jest przedmiotem naszej publikacji. Treścią pomówienia mogą być postępowania (np. zboczenie seksualne) lub sposób postępowania, które mają charakter poniżający w opinii publicznej albo podrywający zaufanie społeczne. Ocena ujemnej treści pomówienia musi być dokonywana w kontekście wymagań lub oczekiwań związanych z zajmowanym stanowiskiem, pełnioną funkcją, wykonywanym zawodem czy rodzajem działalności. Pomówienie można popełnić jedynie w formie działania i może być dokonane np. w formie wypowiedzi, tekstu pisanego czy karykatury. Sprawca może zniesławić umyślnie, czyli w pełni świadomie i specjalnie albo w tzw. zamiarze ewentualnym, czyli wypowiadając się przewiduje możliwość poniżenia rozmówcy lub podważenia jego dobrego imienia. Należy pamiętać o tym, że pomawiać można również za pomocą środków masowego komunikowania się.  

 

Podstawowe informacje o postępowaniu karnym przed powzięciem odpowiednich kroków prawnych.

Postępowanie karne znacznie różni się od postępowana cywilnego, które ma miejsce np. w przypadku dochodzenia roszczeń z powodu dyskryminacji na podstawie kodeksu cywilnego czy kodeksu pracy. W postępowaniu karnym mamy do czynienia z oskarżeniem publicznym i tzw. oskarżeniem prywatnym. Przestępstwa z art. 212 i 216 k.k. są przestępstwami z oskarzenia prywatnego, natomiast pozostałe przestępstwa są ścigane z oskarżenia publicznego.

W przypadku przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego, organ do tego uprawniony prowadzi postępowanie przygotowawcze po jego wszczęte, bądź to z urzędu na skutek powzięcia informacji o zachowaniu dyskryminującym daną osobę/ dane osoby, bądź po otrzymaniu zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, złożonego przez osobę/ osoby, na których szkodę dane przestępstwo zostało popełnione. W takim przypadku postępowanie karne jest dwuetapowe:

  • I etap, tzw. postępowanie przygotowawcze (dochodzenie lub śledztwo) – w zależności czy jest prowadzone śledztwo czy dochodzenie, różnie wygląda okres ich prowadzenia. W przypadku prowadzenia dochodzenia zgodnie z art. 325i § 1 k.p.k. powinno być ono ukończone w ciągu 2 miesięcy od jego wszczęcia. Jednak prokurator może przedłużyć ten okres do 3 miesięcy, a w przypadkach szczególnie uzasanionych, okres ten może być przedłużony na dalszy czas nieoznaczony. Jeśli natomiast, jest prowadzone śledztwo, to zgodnie z treścią art. 310 § 1 k.p.k. powinno być ono ukończone w ciągu 3 miesięcy od wszczęcia, jednak w uzasadnionych wypadkach okres śledztwa może być przedłużony na dalszy czas oznaczony. Postępowanie przygotowawcze kończy się albo wydaniem postanowienia o jego umorzeniu albo skierowaniem aktu oskarżenia do sądu. Na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzony (czyli osoba, na której szkodę dopuszczono się czynu zabronionego) jest stroną postępowania.
  • II etap, tzw. postępowanie sądowe – sąd prowadzi postępowanie w sytuacji skierowania do niego aktu oskarżenia, na skutek zakończonego postępowania przygotowawczego. Na tym etapie pokrzywdzony może być stroną jedynie po skutecznym złożeniu oświadczenie, że będzie działał w postępowaniu jako oskarżyciel posiłkowy.

 

W przypadku przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego, nie toczy się postępowanie przygotowawcze, a jedynie postępowanie sądowe, które jest zainicjowane skierować przez pokrzywdzonego do sądu tzw. prywatnego aktu oskarżenia.      

 

Jakie należy podjąć kroki prawne w celu ukarania sprawcy za przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego?

Jeśli zakwalifikowaliśmy dane zachowanie sprawcy dyskryminujące nas po względem określonej przesłanki i wiemy, że jest ono ścigane z oskarżenia publicznego, to powinniśmy złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia danego przestępstwa. Zawiadomienie takie moża złożyć na dwa sposoby:

  • pisemnie – pisząc zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia danego przestępstwa i kierując je albo do Komisariatu Policji albo do Prokuratury, właściwych dla mniejsca popełnienia zarzucanego czynu zabronionego, albo
  • ustnie – składając na  Komisariacie Policji, właściwym ze względu na miejsce popełnienia zarzucanego czynu zabronionego, ustne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Z przyjęcia ustnego zawiadomienia sporządzany jest protokół.

 

Bez względu na to, czy składamy ustne czy pisemne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, powinno ono zawierać następujace informacje:

- imię, nazwisko i adres osoby pokrzywdzonej, czyli określenie na czyją szkodę został popełniony zarzucany czyn zabroniony;

- dane określające sprawcę zarzucanego czynu;

- określenie w jakim czasie dochodziło do popełnienia zarzucanego sprawcy czynu;

- sprecyzowanie zarzucanego czynu, poprzez określenie na czym on polegał, czym się charakteryzował, itd.;

- uzasadnienieni złożonego zawiadomienia, czyli bardziej szczegółowy opis czynu.

Należy pamiętać, że składając pisemne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia zarzucanego czynu należy w nim opisać znamiona zarzucanego czynu, czyli opisać jakie zachowania świadczą o tym, że mogło dojść do popełnienia zarzucanego czynu.

 

Zgodnie z treścią art. 306 § 3 k.p.k., osoba, która złożyła ustne lub pisemne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, powinna w ciągu 6 tygodni zostać poinformowana o wszczęciu lub odmowie wszczęcia danego postępowania przygotowawczego. Jeśli owego postanowienia nie otrzyma, wtedy przysługuje jej możliwość złożenia zażalenia do prokuratora nadrzędnego lub powołanego do nadzoru nad organem, któremu złożono zawiadomienie.

 

Co się dzieje po złożonym zawiadomieniu?

Po złożeniu zawiadomienia, organ uprawniony do prowadzenia danego postępowania przygotowawczego (w przypadku śledztwa jest to prokurator, a w przypadku dochodzenia -  policja lub prokurator) zapoznaje się z jego treścią. Jeśli uzna, że nie ma podstaw do wszczęcia postępowania przygotowawczego, wtedy wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia lub śledztwa. Pokrzywdzonemu, który otrzyma takie postanowienie, przysługuje możliwość odwołania się od niego poprzez złożenie zażalenia do właściwego sądu za pośrednictwem organu, który wydał postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, w terminie 7 dni od dnia otrzymania owego postanowienia. Jeśli pokrzywdzony nie złoży owego postanowienia to jest ono wiążące. Jeśli natomiast organ stwierdzi, że należy dokładniej zbadać ową sprawę, to wyda postanowienie o wszczęciu postępowania.

 

Jakie przysługują prawa, jeśli toczy się postępowanie przygotowawcze?

Należy pamiętać o tym, że jeśli zostało wydane postanowienie o wszczęciu danego postępowania przygotowawczego, to pokrzywdzony jest stroną postępowania, czyli może on aktywnie brać udział w jego prowadzeniu. Uprawnienie, jakie jest najbardziej korzystne dla pokrzywdzonego, to możliwość składania wszelkich wniosków dowodowych mających na cel pozyskanie materiału dowodowego. Pokrzywdzony może m. in. wnosić o przesłuchanie danych świadków, o dopuszczenie określonych dokumentów, czy zwrócenie się aby to organ pozyskał dany materiał dowodowy, który nie jest w posiadaniu pokrzywdzonego. Najważniejszym dla postępowania karnego materiałem dowoodwym jest tzw. osobowy materiał, czyli zeznania świadków. Wobec tego strona powinna skoncentrować się na powołaniu właśnie takiego materiału. Jednak, jeśli go nie posiada, wtedy powinna dołączyć do akt sprawy również inny materiał dowodowy, w postaci np. dokumentów, zaświadczeń czy nagrań. Pokrzywdzony może również przeglądać akta sprawy, sporządzać odpisy i kserokopie, czy otrzymać uwierzytelnione odpisy lub kserokopie, jednak za zgodą prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Jeśli organ prowadzący postępowanie odmówi pokrzywdzonemu udostępnienia akt sprawy, np. możliwości ich przejrzenia, wtedy pokrzywdzonemu przysługuje możliwość złożenia w ciągu 7 dni od otrzymania postanowienia zażalenia na zarządzenie prokuratora, do prokuratora bezpośrednio przełożonego.

Pokrzywdzony również może pisać pisma procesowe, w których może chcieć wyjaśnić dane okoliczności lub naświetlić dane zagadnienia, nieznaną organowi prowadzącemu postępowanie przygotowawcze. Pokrzywdzony powinien również otrzymywać wszelkie postanowienia czy zarządzenia, w zależności od tego czy przysługuje od nich możliwość złożenia zażalenia i czy strona była obecna przy ich wydawaniu.

Na marginesie należy wskazać, że pokrzywdzony może na etapie postępowania przygotowawczego ustanowić dla siebie pełnomocnika z wyboru, czyli adwokata lub radcę prawnego. Jednak, jeżeli nie jest on w stanie takiego pełnomocnika sobie ustanowić bez uszczerbku dla budżetu domowego i rodziny, to może on wnosić o przyznanie mu pełnomocnika z urzędu.

 

W jaki sposób kończy się postępowanie przygotowawcze?

Postępowanie przygotowawcze kończy się poprzez wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania albo poprzez skierowanie do właściwego sądu aktu oskarżenia. Jeśli organ prowadzący postępowanie przygotowawcze m. in. uznał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza, iż mogło dojść do popełnienia zarzucanego czynu, albo jest on niedostateczny aby stwierdzić, czy mogło dojść do popełnienia danego czynu, wtedy wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczeo. Pokrzywdzonemu, który otrzymał takie postanowienie przysługuje możliwość złożenia zażalenia do właściwego sądu w ciągu 7 dni od otrzymania postanowienia. Najczęstszym zarzutem, na jakim można oprzeć swoje zażalenie, jest obraza przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia poprzez naruszenie np. art. 167 k.p.k. Przepis ten mówi o tym, że dowody przeprowadza się m. in. na wniosek strony lub z urzędu. Dlatego tak bardzo istotne jest, aby  pokrzywdzony jako strona składał wszelkie wnioski dowodowe.

Jeśli natomiast organ uznał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest na tyle wystarczający, iż potwierdza możliwość popełnienia zarzucanego czynu, wtedy kieruje akt oskarżenia do sądu i rozpoczyna się część postępowania sądowego. Pokrzywdzony zostanie poinformowany pisemnie o skierowaniu aktu oskarżenia do sądu i otrzyma pouczenie o możliwości wstąpienia w proces w charakterze oskarżyciela posiłkowego.

 

Kim właściwie jest oskarżyciel posiłkowy?

Na etapie postępowania przygotowawczego pokrzywdzony jest stroną postępowania. Jak zostanie skierowany do sądu akt oskarżenia, to wtedy traci on te uprawnienia, a jego interesy będzie reprezentował prokurator. Jednak pokrzywdzony może również aktywnie uczestniczyć w postępowaniu sądowym w charakterze oskarżyciela posiłkowego, siedzieć na sali rozpraw obok prokuratora, móc zadawać świadkom pytania, składać pisma procesowe, czy przeglądać akta sprawy.

Pokrzywdzony zostanie oskarżycielem posiłkowym, jeśli złoży oświadczenie o wstąpieniu w proces w charakterze oskarżyciela posiłkowego najpóźniej do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie główej, czyli do czasu odczytania przez prokuratora aktu oskarżenia. Jeśli pokrzywdzony chce aktywnie brać udział w postępowaniu karnym na etapie postępowania sądowego, to może to robić tylko jako oskarżyciel posiłkowy. Może on wtedy zadawać pytania świadkom (czyli ich przesłuchiwać), składać pisma procesowe i wnioski dowodowe, może przeglądać akta i może odwoływać się od postanowień sądu czy wydanego niekorzystnego wyroku. Sąd również musi go informować o każdym terminie sprawy. Oskarżyciel posiłkowy w określonych wypadkach może też ubiegać się o przyznanie mu pełnomocnika z urzędu (adwokata lub radcy prawnego).

 Na marginesie, należy zaznaczyć, że postępowanie karne na etapie postępowania sądowego charakteryzuje się tym, że podstawowym zadaniem sądu jest takie prowadzenie postępowania aby jak najbardziej dokłądnie zbadać sprawę i ustalić, czy doszło do popełnienia zarzucanego sprawcy czynu i jeśli tak, to do wymierzenia mu adekwatnej za czyn kary. Jeśli nawet oskarżyciel posikowy jako strona nie wniesie o przeprowadzenie danego materiału dowodowego, o którym wie sąd, to zadaniem sądu jest dupszczenie takiego materiału dowodowego z urzędu. W przeciwnym razie może to być zarzut apelacyjny.

 

Jak kończy się postępowanie sądowe?

Postępowanie sądowe kończy się wydaniem przez sąd odpowiedniego orzeczenia (postanowienia lub wyroku). Najczęściej sąd wydaje wyrok, jedynie w określonych sytuacjach jest wydawane postanowienie. Jeśli pokrzywdzony działał w postępowaniu sądowym jako oskarżyciel posiłkowy, to w przypadku wydania niekorzytsnego dla niego wyroku, może on od niego się odwołać składając apelację do sądu II instancji, czyli do sądu nad tym, który wydał owy wyrok. Apelację należy złożyć w ciągu 14 dni od otrzymania wyroku wraz z uzasadnieniem w tylu egzemplarzach, ile mamy przeciwnych stron postępowania plus jeden egzemplarz apelacji dla sądu. Apelacja powinna spełniać określone wymogi formalne, dlatego przyjmuje się, że jest ona bardziej skomlikowanym pismem niż chociażby zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W apelacji strona musi powoływać się na określone zarzuty, które spowodowały wadliwe rozstrzygnięcie Sądu I instancji.

 

Takimi zarzutami może być:

  • obraza przepisów prawa materialnego;
  • obraza przepisów prawa procesowego, które mogły mieć wpływ na treść orzeczenia;
  • błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, jeśli mógł on mieć wpływ na treść orzeczenia, oraz
  • rażąca niewspółmierność kary lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego lub innego środka.

 

Sąd II instancji na skutek rozpoznania złożonej apelacji może:

  • utrzymać wyrok w mocy;
  • zmienić treść rozstrzygniecia, albo
  • uchylić zaskarżone orzeczenie w części lub całości.

 

W określonych sytuacjach, stronie w przypadku niekorzystnego rozstrzygnięcia sądu II instancji, przysługuje możliwość złożenia kasacji do Sądu Najwyższego, jednak musi być ona sporządzona i podpisana przez profesjonalnego pełnomocnika.

 

A jak wygląda sytuacja w przypadku przestępstwa ściganego z prywatnego aktu oskarżenia?

Czyn z art. 212 i 216 k.k. jest ścigany z prywatnego aktu oskarżenia, co oznacza w praktyce, że pokrzywdzony sam kieruje taki akt do sądu i to sąd rozpoznaje sprawę i wydaje stosowny wyrok. Akt oskarżenia składany przez pokrzywdzonego, nie musi spełniać wszelkich ustawowych wymogów aktu oskarżenia, jednak musi on zawierać:

  • oznaczenie osoby oskarżonego;
  • opis zarzucanego mu czynu, oraz
  • wskazanie materiału dowodowego, na którym opiera się owy akt oskarżenia.

 

Pokrzywdzony może również na komisariacie policji złożyć ustną lub też pisemną skargę i w razie istnienia takiej potrzeby, wnosić o zabezpieczenie dowodów. Po dokonaniu tych czynności, policja przesyła ową skargę do właściwego sądu.

Postępowanie z prywatnego aktu oskarżenia rożni się od postępowania z oskarżenia publicznego, m. in. tym, że rozprawę główną poprzedza posiedzenie pojednawcze stron, które jest prowadzone przez sędziego. Jeśli strony (pisemnie lub ustnie) wyrażą taką wolę, to zamiast posiedzenia pojednawczego, może być wyznaczony odpowiedni termin na przeprowadzenie postępowania mediacyjnego. W przypadku, gdy w toku posiedzenia pojednawczego lub w wyniku mediacji strony pojednają się, postępowanie sądowe zostaje umorzone. Gdyby jednak strony nie doszły do pojednania, wtedy sąd kieruje sprawę na rozprawę główną, a w miarę możliwości wyznacza od razu termin sprawy. Sprawa, która toczyła się na rozprawie głównej kończy się wydaniem wyroku.  

 


AUTORKI:
Monika Wieczorek, Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego
Marta Krawczyńska, Centrum Praw Kobiet

Pobierz poradnik procesowy w pliku PDF