Prawo

1.2 Postępowanie przed sądem cywilnym

Uwagi wprowadzające

Kodeks pracy udziela ochrony przed dyskryminacją w zatrudnieniu na podstawie stosunku pracy. Gdzie natomiast, powinno się szukać ochrony w sytuacji, kiedy do dyskryminacji doszło w innym obszarze życia? Możliwe jest przecież wystąpienie sytuacji dyskryminacyjnych w obszarze edukacji, zabezpieczenia społecznego, dostępu do dóbr i usług czy zatrudnienia na podstawie umów cywilnoprawnych. Ochrony takiej udziela przede wszystkim ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz. U.  Nr 254, poz. 1700, dalej: ustawa antydyskyminacyjna) i ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ustawa antydyskryminacyjna udziela ochrony m.in. w zakresie zatrudnienia niepracowniczego (tj. osobom zatrudnionym np. na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło, kontraktu menedżerskiego, prowadzącym działalność gospodarczą), podejmowania kształcenia zawodowego, dostępu do dóbr i usług, zabezpieczenia społecznego, oświaty i szkolnictwa wyższego. Katalog cech, ze względu na które zakazane jest nierówne traktowanie jest zamknięty i obejmuje płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, światopogląd, niepełnosprawność, wiek i orientację seksualną. W ustawie zastosowano wiele wyłączeń spod ochrony, zatem nie każde zjawisko dyskryminacji będzie pozostawało pod ochroną. Ustawy nie stosuje się m.in. do treści zawartych w środkach masowego przekazu, swobody wyboru strony umowy, usług edukacyjnych w zakresie dotyczącym odmiennego traktowania ze względu na płeć, czy też do sfery życia prywatnego i rodzinnego oraz czynności prawnych pozostających w związku z tymi sferami. Wyłączeniu spod ochrony ulegają dla przykładu również osoby z niepełnosprawnościami i osoby LGB (geje, lesbijki, osoby biseksualne) w zakresie dostępu do dóbr i usług, zabezpieczenia społecznego i edukacji.

W sytuacji, kiedy dochodzi do naruszenia zasady równego traktowania, o której mówi ustawa antydyskryminacyjna, możliwe jest dochodzenie swoich praw na drodze sądowej. W tej części zaprezentowana zostanie krok po kroku droga sądowa roszczeń antydyskryminacyjnych w postępowaniu przed sądem cywilnym.

Pierwszym krokiem w celu dochodzenia roszczeń w związku z zaistniałą dyskryminacją jest próba podjęcia rozmów z podmiotem dyskryminującym w celu polubownego rozwiązania konfliktu. Nie jest to jednak konieczne – zależy od okoliczności dyskryminacji i chęci podjęcia rozmów ugodowych przez osobę dyskryminowaną. W sytuacji braku odpowiedzi lub w razie nie usunięcia przez podmiot dyskryminujący skutków dyskryminacji zasadne wydaje się złożenie powództwa o roszczenia za naruszenie zasady równego traktowania. W dalszej części znajduje się opis kolejnych kroków procesowych. Tytułem wyjaśnienia, jedynie po złożeniu powództwa, osoba dyskryminowana występująca z powództwem nazywana jest powodem lub powódką a podmiot dyskryminujący– pozwanym lub pozwaną.

Konstruując pozew należy pamiętać o tym, że jest on pismem procesowym w rozumieniu art. 126 kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) i w swej treści musi zawierać:

  • oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników; 
  • oznaczenie rodzaju pisma; 
  • osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności; 
  • podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika; 
  • wymienienie załączników. 

 

Ponadto, gdy pismo procesowe jest pierwszym pismem w sprawie, powinno zawierać oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sporu, natomiast dalsze pisma - sygnaturę akt. Jeżeli strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, do pozwu należy dołączyć pełnomocnictwo.

 

Jakie roszczenia antydyskryminacyjne mi przysługują?

W sytuacjach objętych ochroną przez przepisy ustawy antydyskryminacyjnej możliwe jest dochodzenie roszczenia odszkodowawczego według przepisów ogólnych kodeksu cywilnego. Wynika to wprost z treści przepisu art. 13 ustawy antydyskryminacyjnej, który stanowi, że każdy, wobec kogo zasada równego traktowania została naruszona, ma prawo do odszkodowania, a w celu dochodzenia tego roszczenia stosuje się przepisy kodeksu cywilnego. Oznacza to, że stosuje się te przepisy kodeksu cywilnego dotyczące roszczeń (np. odszkodowania, zadośćuczynienia), które odpowiadają naturze i okolicznościom zaistniałej dyskryminacji. Natomiast, jeżeli dana sytuacja dyskryminacyjna nie znajduje się pod ochroną ustawy antydyskryminacyjnej, wówczas możliwe jest, wskazując, że dyskryminacja naruszyła dobra osobiste powoda/ódki, wniesienie powództwa o naruszenie dóbr osobistych.

Ochrony w rozumieniu przepisów ustawy antydyskryminacyjnej dochodzi się na drodze powództwa o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady równego traktowania. W postępowaniu sądowym w sprawie tego rodzaju stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego (ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.).

Skonstruowanie powództwa o naruszenie zasady równego traktowania, zarówno w przypadku korzystania z przepisów ustawy antydyskryminacyjnej jak i przepisów o ochronie dóbr osobistych, wymaga sięgnięcia po mechanizmy uregulowane w kodeksie cywilnym. Najczęściej, w obu przypadkach stosuje się te same przepisy dotyczące roszczeń w przypadku naruszenia dóbr osobistych, tj. przepisy art. 23, 24 i 448 k.c.

Przyjmuje się, że odszkodowanie przysługuje wówczas, gdy pojawi się szkoda, np. kiedy na skutek dyskryminacji osoba utraci środki finansowe (szkoda rzeczywista) lub możliwość ich pozyskania (utracone korzyści). Jednak w sprawach z zakresu dyskryminacji możliwe jest dochodzenie zarówno tak rozumianego odszkodowania jak i zadośćuczynienia, gdyż uważa się, że pojęcie odszkodowania obejmuje zarówno odszkodowanie (za szkodę) jak i zadośćuczynienie (za krzywdę). Zadośćuczynienie jest formą rekompensaty za krzywdę, tj. szkodę niematerialną i można go dochodzić w sytuacji, kiedy osoba dyskryminowana doświadczyła w jej skutek ujemnych przeżyć, np. uszczerbku na zdrowiu psychicznym czy chociażby na samopoczuciu. Często zdarza się, że z dyskryminacją wiąże się naruszenie godności osoby. Wówczas możliwe jest, że osoba dyskryminowana doświadcza bardzo negatywnych przeżyć, ma poczucie wyobcowania, czuje się niepotrzebna, upokorzona czy też odczuwa lęk w związku z zaistniałą sytuacją. Zasadne jest w takiej sytuacji żądanie zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Warto wspomnieć, że oba te roszczenia mogą być dochodzone obok siebie.

Odszkodowanie (w tym zadośćuczynienie) musi być skuteczne, proporcjonalne i dolegliwe. Oznacza to, że sąd orzekając o wysokości odszkodowania musi wziąć pod uwagę stopień naruszenia zasady równego traktowania i okoliczności, w jakich doszło do dyskryminacji w taki sposób, aby wysokość odszkodowania była odpowiednia do zaistniałego naruszenia. Taki obowiązek wynika m.in. z art. 17 Dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz. U. Wspólnot Europejskich L 303/16), który stanowi, że sankcje za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu, o której mowa w Dyrektywie, muszą być skuteczne, proporcjonalne i dolegliwe. Jest to pogląd ugruntowany. O konieczności takiego określania wysokości odszkodowania wypowiedział się również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt III PK 43/08, LEX nr 577695 czy też Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C 14/83 Colson i Kamann przeciwko Nadrenii Północnej Westfalii, stwierdzając, że sankcje powinny być adekwatne do poniesionej szkody. Wydaje się, że nie ma przeszkód, aby przedstawione powyżej argumenty zastosowane w odniesieniu do spraw typowo pracowniczych stosować przez analogię również do spraw z zakresu zatrudnienia pozapracowniczego, które reguluje ustawa antydyskryminacyjna.

W sprawie o dyskryminację na podstawie przepisów ustawy antydyskryminacyjnej możliwe jest również dochodzenie innych roszczeń niż opisane odszkodowanie czy zadośćuczynienie. Podobnie, jak w przypadku postępowań z zakresu prawa pracy, również tu można obok roszczenia odszkodowawczego, domagać się innych roszczeń. Często wykorzystywanym środkiem jest roszczenie o dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, które może przybrać formę żądania przeprosin.

Roszczenie to jest uzasadnione wówczas, gdy z dyskryminacją wiąże się naruszenie dóbr osobistych (np. cześć, zdrowie, wolność, godność). Przyjmuje się, że z dyskryminacją zawsze wiąże się naruszenie godności. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 kwietnia 2006 roku (I PK 169/05, OSNP 2007/7-8/93), stwierdzając, iż dyskryminacja jest nieuchronnie związana z naruszeniem godności drugiego człowieka, a poszanowanie tej godności jest nakazem nie tylko prawnym, lecz również moralnym.

Na podstawie przepisów art. 23, 24 i 448 k.c., najczęściej będących adekwatnymi środkami do usunięcia skutków naruszeń dyskryminacji w stosunkach cywilnoprawnych, możliwe jest dochodzenie następujących roszczeń:

  • gdy istnieje zagrożenie naruszenia:
  • żądanie zaniechania działania dyskryminującego (chyba, że nie jest ono bezprawne),
  • gdy do naruszenia doszło:
  • żądanie dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków – w szczególności poprzez złożenie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie – np. przeproszenia,
  • żądanie odszkodowania, zadośćuczynienia pieniężnego, zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny,
  • żądanie ustalenia naruszenia dóbr osobistych.

 

Należy wyraźnie wskazać, że powyższe przepisy znajdą również zastosowania wówczas, kiedy wystąpiła dyskryminacja nie podlegająca ochronie wyrażonej w ustawie antydyskryminacyjnej. Mając na uwadze, że dyskryminacja jest nieuchronnie związana z naruszeniem godności człowieka (wyrok SN z dnia 11 kwietnia 2006 r., sygn. akt I PK 169/05) należy uznać, że możliwe jest domaganie się usunięcia skutków dyskryminacji także wtedy, gdy ustawa antydyskryminacyjna nie przewiduje takiej ochrony, a można wykazać, że akt dyskryminacji związany był z naruszeniem godności. W takiej sytuacji również wykorzystane zostaną przepisy o naruszeniu dóbr osobistych, tj. art. 23, 24, 448 k.c.

Jedną z charakterystycznych cech postępowań antydyskryminacyjnych, także w sferze stosunków cywilnoprawnych, jest zasada przeniesionego ciężaru dowodu, polegająca na tym, że obowiązek udowodnienia złamania lub niezłamania zasady równego traktowania spoczywa na osobie dyskryminującej, podczas gdy dyskryminowanego chroni domniemanie dyskryminacji.  Ustawa antydyskryminacyjna przewiduje zastosowanie tej zasady procesowej w postępowaniach sądowych toczących się na jej podstawie (art. 14 ust. 2 i 3 ustawy antydyskryminacyjnej).

Co do roszczeń dotyczących dyskryminacji nie stojącej pod ochroną ustawy antydyskryminacyjnej, dochodzonych na podstawie przepisów o ochronie dóbr osobisych, to podobnie, jak w przypadku spraw z zakresu ustawy antydyskryminacyjnej ciężar dowodu spoczywa na tym, komu zarzuca się dyskryminację. Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego, w art. 24 k.c. zawarte jest domniemanie bezprawności działania podmiotu naruszającego cudze dobro osobiste, zatem to na pozwanych ciąży obowiązek wykazania, że istnieją okoliczności wyłączające bezprawność ich działania (por. Wyrok SN z dnia 12 września 2007 r., I CSK 211/2007, wyrok SN z dnia 11 października 2005 r.,V CK 259/05). Powód/ka musi jedynie wskazać na zdarzenie dyskryminacyjne oraz na cechę ze względu na którą doszło do dyskryminacji oraz odpowiednio to uargumentować. Nie musi popierać swoich twierdzeń dowodami. To na pozwanym spoczywa obowiązek udowodnienia, że przy dokonywaniu zarzucanej czynności kierował się obiektywnymi powodami.

Dochodzenie roszczeń, zarówno w sytuacji, kiedy dyskryminacja jest zakazana przez ustawę antydyskryminacyjną, jak również w sytuacji, kiedy jest przez nią dozwolona jednak nastąpiło naruszenie dóbr osobistych, jest bardzo podobne. Spośród różnic warto wymienić natomiast chociażby to, że na podstawie ustawy antydyskryminacyjnej do odpowiedzialności można pociągnąć podmiot, który świadczy usługę edukacyjną (szkołę, uczelnię), natomiast postępowanie cywilne o naruszenie dóbr osobistych pozwala na pociągnięcie do odpowiedzialności bezpośredniego sprawcę.

Dla konstruowania pozwu kluczowe jest pojęcie wartości przedmiotu sporu. Oznacza ono sumę dochodzonych roszczeń i należy ją wskazać w pozwie. Jeśli w pozwie wskazujemy, że żądamy odszkodowania w wysokości np. 10.000 złotych, to wówczas jako wartość przedmiotu sporu (inaczej: wps) wskazujemy tę kwotę.

 

Na jakie przepisy mogę się powołać uzasadniając roszczenie antydyskryminacyjne w postępowaniu przed sądem cywilnym?

Przygotowując projekt pozwu w sprawie o dyskryminację należy na wstępie uzasadnienia żądania pozwu wskazać do jakiej formy dyskryminacji doszło, w jakich okolicznościach oraz ze względu na jaką cechę prawnie chronioną, uzasadniając to treścią odpowiedniego przepisu ustawy antydyskryminacyjnej, ewentualnie treścią przepisu dotyczącego ochrony dóbr osobistych, jeżeli brak jest ochrony w ustawie antydyskryminacyjnej, a dyskryminacja naruszyła dobra osobiste powoda.

Konieczne jest wskazanie, czy zaistniała dyskryminacja miała charakter dyskryminacji bezpośredniej, dyskryminacji pośredniej, molestowania czy też molestowania seksualnego.

 

Do jakiego sądu wnosi się powództwo w sprawie o dyskryminację na podstawie ustawy antydyskryminacyjnej?

Co do zasady, pozew wnosi się do sądu właściwego miejscowo ze względu na miejsce zamieszkania/siedzibę pozwanego. Jeśli roszczenie nie przekracza kwoty 75.000 zł., wówczas sprawę powinno się, zgodnie z powyższą wytyczną, wnieść do sądu rejonowego, natomiast jeżeli roszczenie przekracza tę kwotę lub jeśli obok dochodzi się roszczenia niematerialnego (np. przeprosin), wówczas pozew należy wnieść do sądu okręgowego.

 

Jakie są opłaty w postępowaniu przed sądem cywilnym?

Od wszystkich podlegających opłacie pism procesowych (w tym pozwu) pobiera się opłatę w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu, czyli dochodzonych roszczeń. Jeśli w sprawie występują roszczenia niemajątkowe dotyczące naruszenia dóbr osobistych, wówczas należy dodatkowo uiścić opłatę w wysokości 600 zł. (opłata stała przy roszczeniach z zakresu ochrony dóbr osobistych). Opłatę uiszcza się zawsze przy wniesieniu pisma podlegającego opłacie – płatności można dokonać w kasie sądu, przelewem lub w znakach opłaty sądowej.

 

Czy mogę sam/a złożyć pozew?

Pozew można złożyć samodzielnie (tj. także podpisać w imieniu własnym). Możliwe jest jednak również zwrócenie się do profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcy prawnego), który będzie reprezentował powoda/ódkę w postępowaniu przed sądem.

Istnieje także możliwość, aby w postępowanie sądowe zaangażowała się organizacja pozarządowa mająca w swoich zadaniach statutowych przeciwdziałanie dyskryminacji. Organizacja pozarządowa może wstąpić do postępowania sądowego i także móc zajmować stanowisko w sprawie, jak również obserwować rozprawę czy też wesprzeć osobę dyskryminowaną poprzez złożenie w toku postępowania opinii prawnej (tzw. amicus curiae, tzn. „opinii przyjaciela sądu”).

 

Jak napisać pozew w sprawie o dyskryminację na podstawie ustawy antydyskryminacyjnej – podsumowanie

Reasumując, prawidłowo skonstruowany pozew o roszczenia antydyskryminacyjne w obszarze unormowanym przez ustawę antydyskryminacyjną lub przepisy o ochronie dóbr osobistych powinien zawierać przede wszystkim następujące elementy:

  1. żądanie pozwu (petitum):

a. roszczenie antydyskryminacyjne (np. roszczenie materialne: żądanie zasądzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia z tytułu naruszenia zasady równego traktowania i/lub roszczenie niematerialne: żądanie przeprosin);

  1. ewentualnie żądanie zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych;
  2. wnioski dowodowe (np. o dopuszczenie dowodu z dokumentów, zeznań świadka, przesłuchania stron);
  3. wniosek o zobowiązanie pozwanego do złożenia dokumentów istotnych w sprawie – jeśli zachodzi taka potrzeba;
  1. uzasadnienie:
    1. opis stanu faktycznego (okres zatrudnienia powoda/powódki, okoliczności zdarzenia dyskryminującego, inne okoliczności mające znaczenie dla sprawy) ze wskazaniem na ewentualne dowody potwierdzające opisane okoliczności;
    2. wskazanie cechy ze względu na którą doszło do dyskryminacji;
    3. opis stanu prawnego – wskazanie przepisów, jakie zakazują dyskryminacji będącej przedmiotem postępowania;
    4. uzasadnienie żądań zawartych w petitum;
  2. podpis;
  3. wykaz załączników (w tym dowód uiszczenia wpisu sądowego, o ile strona powodowa nie jest zwolniona z kosztów sądowych).

 

Do pozwu należy dołączyć wszystkie załączniki wskazane w wykazie załączników. Należy również dołączyć odpis pozwu (tzn. drugi egzemplarz) wraz z dokumentami załączonymi do egzemplarza dla sądu. Każde pismo (w tym pozew) składane w toku postępowania składa się w tylu egzemplarzach, ile jest podmiotów w postępowaniu. Oznacza to, że zawsze składa się egzemplarz dla sądu, dla pozwanego lub pozwanych (w zależności od tego ile podmiotów pozywamy) i ewentualnie po jednym dla organizacji pozarządowej/prokuratora/interwenienta ubocznego, którzy wstąpili do postępowania sądowego.

Na uwagę zasługuje również fakt, że w związku z nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego, która obowiązuje od dnia 3 maja 2012 r. strona składająca pozew, jest zobligowana w treści pozwu przedstawić wszelkie twierdzenia i dowody na poparcie dochodzonego roszczenia, pod rygorem ich pominięcia. Jednak, jeśli strona w toku trwania sprawy przedstawi jakieś nowe istotne okoliczności czy nowy materiał dowodowy, zostanie on przez sąd dopuszczony, jeśli strona wykaże, że:

  • nie mogła ich zgłosić w samym pozwie bez swojej winy;
  • uwzględnienie przez sąd spóźnonych twierdzeń  i dowodów nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu sprawy, bądź
  • występują inne wyjątkowe okoliczności.

 

Kiedy i w jaki sposób mogę starać się o zwolnienie z kosztów sądowych i o przyznanie pełnomocnika z urzędu?

W sytuacji, kiedy powód/ka nie posiada wystarczających środków finansowych na pokrycie wpisu sądowego, zasadne jest wnoszenie o zwolnienie od kosztów sądowych. Na koszty sądowe składają się opłaty (np. opłata od pozwu) i wydatki (np. koszty przeprowadzenia danego materiału dowodowego).  Wniosek taki można dołączyć do pozwu jako oddzielne pismo lub w petitum pozwu zawrzeć, jako kolejny punkt żądania, taki wniosek. Bez względu na to, którą formę wybierzemy, istotne jest, aby do tego wniosku dołączyć oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania (wzór formularza oświadczenia jest dostępny m.in. na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości. Aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych należy wykazać, że nie jest się w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu takiego wniosku należy wskazać, jakie są nasze źródła utrzymania, jakie mamy comiesięczne wydatki, czy mamy kogoś na utrzymaniu i wykazanie, że nie jesteśmy w stanie pokryć opłaty od pozwu.

Sąd otrzymując wniosek jest zobligowany go rozpoznać i wydać odpowiednie postanowienie. Sąd może stronę zwolnić z kosztów sądowych w całości, w części (jeśli strona nie jest w stanie ponieść części kosztów) lub w ogóle nie zwolnić strony z kosztów. W przypadku częściowego zwolnienia strony z kosztów sądowych lub nie zwolnienie jej wcale, strona jest zobowiązana pokryć częściowo lub całościowo opłatę od pozwu. W przypadku nie uiszczenia opłaty od pozwu pomimo wezwania strony do jej uiszczenia, pozew zostaje zwrócony i nie wywołuje on żadnych skutków prawnych.

Na marginesie, należy wskazać, że wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych może być nie tylko zgłoszony na piśmie np. w pozwie lub po złożeniu pozwu, w osobnym piśmie procesowych, ale również ustnie do protokołu w sądzie. Jeśli strona zgłosi taki wniosek ustnie do protokołu, będzie ona zobligowana do dołączenia wypełnionego i podpisanego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Oświadczenie takie może też być złożone ustnie do protokołu.

Strona może również wnosić o wyznaczenie dla niej pełnomocnika z urzędu – radcy prawnego lub adwokata. Wniosek taki, podobnie jak w przypadku wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, można zawrzeć w kolejnym punkcie pozwu lub  w oddzielnym piśmie. W przypadku, jeżeli strona nie została całościowo lub częściowo zwolniona z kosztów sądowych, musi ona do wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu złożyć również oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Sąd uwzględni wniosek, jeśli udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie uzna za potrzebny. W praktyce oznacza to, że nie tylko sąd musi stwierdzić, że nie stać strony na prywatne pokrycie kosztów takiego pełnomocnika, ale również musi uznać, iż sprawa jest na tyle trudna i skomlikowana, że udział takiego pełnomocnika jest niezbędny. W przypadku jak sąd przyzna stronie z urzędu adwokata lub radcę prawnego, to jego zadaniem jest reprezentowanie strony w toczącej się sprawy, poprzez m. in. składanie wszelkich niezbędnych pism procesowych, zadawanie pytań świadkom, udział na sali sądowej w toczącej się sprawie, itd.

 

Co się dalej dzieje ze złożonym pozwem w sądzie?

Niezwłocznie po złożeniu pozwu, przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia dokonuje jego wstępnego badania, polegającego na ocenie pozwu pod kątem zachowania jego warunków formalnych oraz na podjęciu czynności umożliwiających jak najszybsze rozstrzygnięcie sprawy.

Po wstępnym zbadaniu pozwu przewodniczący wezwie stronę do uzupełnienia braków formalnych pozwu wtedy, jeśli nie można ich usunąć w toku czynności wyjaśniających. Jeśli strona zobowiązana do opłacenia pozwu nie uiści od niego opłaty, wtedy przewodniczący wzywa ją do jej uiszczenia pod rygorem zwrotu pozwu. Po dokonaniu niezbędnych czynności wyjaśniających, sąd zajmuje się merytorycznym zbadaniem sprawy i w tym celu wyznacza termin rozprawy. Powód, czyli strona składająca pozew powinna dostać wezwanie na termin rozprawy, na którą ma się stawić w celu dochodzenia swoich roszczeń.

 

Jak przebiega postępowanie sądowe w sprawie o dyskryminację?

Po złożeniu powództwa do właściwego sądu sprawie zostaje nadana sygnatura i następuje okres oczekiwania na wyznaczenie terminu rozprawy. Na tym etapie, jeżeli powództwo obarczone jest brakami formalnymi (np. brak wymaganej opłaty sądowej, nie złożenie odpowiedniej liczby załączników) sąd wezwie powoda/ódkę do uzupełnienia braków formalnych pozwu w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem zwrotu pozwu. Oznacza to, że jeśi powód/ka nie uzupełni braków formlanych w tym terminie, nastąpi zwrot pozwu. Zwrot pozwu oznacza, że postępowanie nie toczy się i jeśli osoba dyskryminowana chce kontynuować dochodzenie roszczeń, powinna wnieść powództwo ponownie – tym razem pamiętając o złożeniu wszystkich wymaganych dokumentów w odpowiedniej liczbie, opłacie od pisma, czy dopełnieniu wszystkich czynności, do których wzywał sąd.

Jeśli pozew został skutecznie wniesiony, przewodniczący składu orzekającego zobowiąże strony do złożenia pisma przygotowawczego – tj. pisma, w którym wskazane zostaną argumenty istotne dla sprawy a nie przytoczone w pozwie, a także dalsze wnioski dowodowe. Należy pamiętać, aby w tym piśmie dokładnie podnieść wszystko, co jest istotne dla sprawy – pisma w sprawie, bez wezwania sądu, mogą być składane jedynie wtedy, kiedy zawierają wnioski dowodowe i kiedy wnioski te nie mogły zostać wskazane wcześniej. Zasada ta obowiązuje od dnia 3 maja 2012 r., kiedy to nastąpiła znacząca nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego.

Powód jest stroną postępowania. Może on przeglądać akta sprawy, dokonywać fotokopii (za zgodą sędziego), otrzymywać uwierzytelnione odpisy z akt sprawy, kopie czy też wyciągi z tych akt. Może on również składać wszelkie wnioski dowodowe, w których będzie wnosił o przeprowadzenie danego materiału dowodowego i pisma procesowe, w których może ustosunkowywać się do poczynionych ustaleń czy twierdzeń, bądź sygnalizować istotne dla niego kwestie. Powód również może zadawać pytania przesłuchiwanym świadkom.

Sąd wyznaczając termin pierwszej rozprawy może zarządzić wezwanie wskazanych w pismach świadków celem złożenia przez nich zeznań. Na pierwszej rozprawie może też wysłuchać informacyjnie strony, jeśli dojdzie do przekonania, że pozwoli to na wyjaśnienie kluczowych dla postępowania kwestii, które ułatwią prowadzenie dalszego postępowania. Postępowanie sądowe będzie toczyć się w sprawie tak długo, jak długo sąd przeprowadzał będzie dowody w sprawie. Należy pamiętać, że w sprawach z zakresu dyskryminacji obowiązuje zasada przeniesienia ciężaru dowodu, polegająca na tym, że to podmiot dyskryminujący musi udowodnić, że dyskryminacja nie miała miejsca. Jeżeli tego nie zrobi, wówczas przyjmuje się, że domniemanie dyskryminacji nie zostało obalone. Osoba dyskryminowana musi jedynie uprawdopodobnić okoliczności dyskryminacji, w tym wskazać cechę, ze względu na którą do dyskryminacji doszło. Nie oznacza to, że powód/ka nie może składać wniosków dowodowych (np. o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka), a jedynie, że nie ma takiego obowiązku – chyba że będzie chciał/a odeprzeć zarzuty drugiej strony.

Najczęściej czas trwania postępowania sądowego przed sądem I instancji trwa od kilku do kilkunastu rozpraw. Kiedy wszystkie dowody zostaną przeprowadzone, wówczas sąd zamknie rozprawę i ogłosi wyrok – zasądzający roszczenie lub oddalający powództwo, ewentualnie zasądzający jedynie część roszczenia oddalając jednocześnie pozostałe. Jest bardzo istotne, aby szczególną uwagę zrócić na postępowanie dowodowe. Należy pamiętać, że co do zasady na etapie II instancji, czyli w postępowaniu apelacyjnym, sąd może pominąć nowe fakty i dowody, jeśli strona miała możliwość na etapie I instancji ich powołania. Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, kiedy potrzeba powołania nowych fakty czy materiałów dowodowych powstanie później, np. świadek, który był istotny dla danego postępowania nie mógł zeznawać gdyż uniemożliwiała mu to choroba, a na etapie II instancji wyzdrowiał i może złożyć zeznania.

Przed rozprawą warto zapoznać się z porządkiem panującym na sali sądowej. Za stołem sędziowskim siedzi sędzia, a jeśli skład jest wieloosobowy zawodowy – sędziowie, a po jego lewej stronie protokolant, natomiast jeśli chodzi o miejsce przypisane stronom – powód siada w lewej, a pozwany w prawej ławie.

Z każdej rozprawy spisywany jest protokół, którego odpis lub kopię każda ze stron może otrzymać – w tym celu należy złożyć wniosek. Wniosek podlega opłacie w wysokości 1 zł od strony – jeśli chcemy otrzymać kopię protokołu, a 6 zł od strony – gdy zależy nam na odpisie. Dla celów procesowych i informacyjnych całkowicie wystarczająca jest kopia protokołu – w praktyce nie żąda się odpisów protokołów. Podobnie, można żądać kopii pism znajdujących się w aktach sprawy. Z aktami sprawy można zapoznać się w czytelni/sekretariacie sądu. Można również wnosić o zgodę na wykonanie fotokopii dokumentów znajdujących się w aktach.

Na marginesie należy pamiętaż, że co do zasady strona, która wnosi o przeprowadzenie danego materiału dowodowego jest zobowiązana do pokrycia jego kosztu. Obowiązek taki nie powstaje jeśli strona jest zwolniona z kosztów sądowych.

 

Jakie środki odwoławcze przysługują od wyroku sądu?

Od wyroku sądu I instancji przysługuje apelacja, która jest środkiem odwoławczym, służącym do zaskarżenia merytorycznych orzeczeń sądów pierwszej instancji – w postępowaniach z zakresu dyskryminacji zawsze w formie wyroków.

Apelacja jest pismem procesowym, w rozumieniu art. 126 k.p.c., co oznacza, że w trakcie jej sporządzania należy kierować się wymogami określonymi w tym przepisie – podobnie jak przy pozwie.

Ponadto, apelacja powinna zawierać:

  • oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w całości czy w części,
  • zwięzłe przedstawienie zarzutów,
  • uzasadnienie zarzutów,
  • powołanie, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów oraz wykazanie, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie było możliwe albo że potrzeba powołania się na nie wynikła później,
  • wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia.

 

Gdy zapadnie wyrok, który jest niesatysfakcjonujący, należy wnieść o sporządzenie uzasadnienia wyrok w terminie 7 dni od ogłoszenia, a jeśli nie było ogłoszenia, to od doręczenia jego odpisu i następnie wnieść apelację w terminie 14 dni od doręczenia przez sąd odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem. Można również wnieść apelację bezpośrednio, bez składania wniosku o sporządzenie uzasadnienia – w terminie 21 dni od dnia ogłoszenia wyroku lub doręczenia jego odpisu stronie.

Apelację należy wnieść do sądu II instancji za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżony wyrok. Sąd I instancji, po doręczeniu jej odpisu stronie przeciwnej – jeśli apelacja nie jest wniesiona wadliwie – niezwłocznie przekazuje akta sprawy sądowi II instancji. Pozwany może w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia mu apelacji wnieść odpowiedź na apelację wprost do sądu drugiej instancji. Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje merytorycznie sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego jako pierwszej instancji – sąd apelacyjny.

Rozróżniamy dwa podstawowe zarzuty apelacyjne, tj.:

  • naruszenie prawa materialnego, np. w sytuacji błędnego zastosowania przez sąd danego przepisu prawa materialnego lub błędnej jego wykładni, i
  • naruszenie prawa procesowego, gdy przykładowo sąd błędnie ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, czy nie dopuścił danego materiału dowodowego, o który wnosiła strona a materiał ten miał istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Od wyroku sądu II instancji, jeżeli w sprawie z zakresu dyskryminacji wartość przedmiotu zaskarżenia przewyższała kwotę 10.000 zł., możliwe jest wniesienie skargi kasacyjnej – która formalnie rzecz biorąc nie jest środkiem odwoławczym, a nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. Środek ten przysługuje od prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie, wydanego przez sąd II instancji.

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli:

  • w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,
  • istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,
  • zachodzi nieważność postępowania,
  • skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadnione.

 

 


AUTORKI:
Monika Wieczorek, Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego
Marta Krawczyńska, Centrum Praw Kobiet

Pobierz poradnik procesowy w pliku PDF