Bibliografia
Okładla dla

Dyskryminacja w szkole - obecność nieusprawiedliwiona

O budowaniu edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalnej w Polsce

Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Autor/-ka Agnieszka Kozakoszczak , Ewa Stoecker , Magdalena Chustecka , Małgorzata Dymowska , Małgorzata Jonczy-Adamska , Marta Rawłuszko
Rok2015
Zasięgogólnopolski
Rodzaj dokumenturaport
Rodzaj danychilościowe i jakościowe
Rodzaj badaniaanaliza problemowa
Zmienne metryczkowe niepełnosprawność , orientacja seksualna , płeć , wyznanie religijne/bezwyznaniowość
ISBN978-83-933298-2-3
Informacja na stronie TEA.org.pl

Obszar Edukacja

Wyciąg z raportu

Cele badania:
Prezentowane badania dotyczyły zjawiska dyskryminacji w polskich szkołach. Problem dyskryminacji został potraktowany względnie szeroko, nie tylko w ścisłym sensie jako nierówne traktowanie (np. arbitralna odmowa dostępu do pewnych zasobów lub możliwości), ale także jako motywowana uprzedzeniami przemoc, tak fizyczna, jak i werbalna czy symboliczna (mowa nienawiści).

Przygotowując badanie postawiliśmy sobie następujące cele:
1. Zbadanie sytuacji i struktur dyskryminacyjnych oraz zjawisk powiązane z dyskryminacją (uprzedzenia, przemoc motywowana nienawiścią itp.), mających miejsce w szkołach na terenie Polski.
2. Analiza sposobów wdrażania, realizacji i udoskonalania działań antydyskryminacyjnych (w tym edukacji antydyskryminacyjnej), a także towarzyszące im trudności lub przeszkody w szkołach w kontekście rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej z maja 2013 roku (wymóg realizacji działań antydyskryminacyjnych w szkołach)
3. Zdiagnozowanie potrzeb i wyzwań związanych z przeciwdziałaniem nierównemu traktowaniu, przemocy motywowanej uprzedzeniami oraz mowie nienawiści w szkołach w Polsce.

Metody badawcze

W toku realizacji badań zgromadzono materiał empiryczny pochodzący z kilku źródeł:
1. wywiadów grupowych z młodzieżą szkolną;
2. wywiadów indywidualnych z nauczycielkami i nauczycielami zatrudnionymi w placówkach, w których zostały przeprowadzone wywiady zogniskowane;
3. pogłębionych wywiadów indywidualnych z nauczycielkami i nauczycielami, pełniącymi w swoich szkołach rolę liderek lub liderów równości;
4. danych zgromadzonych w Systemie Ewaluacji Oświaty.

Główne wnioski

  1. Dyskryminacja w szkołach przejawia się na dwóch głównych poziomach:
    • sytuacji dyskryminacyjnych, w ramach których łatwo wyróżnić osobę doświadczającą gorszego traktowania lub przemocy i/lub osobę, która dopuszcza się takiego zachowania oraz
    • struktur dyskryminacyjnych – bezosobowych norm i sposobów funkcjonowania szkoły, w efekcie których dochodzi do gorszego traktowania osób należących do określonych grup społecznych.
     
  2. Do sytuacji dyskryminacyjnych dochodzi:
    • w relacjach rówieśniczych,
    • między nauczycielami/nauczycielkami,
    • ze strony nauczycielek i nauczycieli wobec uczennic/uczniów.
     
  3. Uczennice i uczniowie stosują szeroki wachlarz zachowań o charakterze dyskryminacji i przemocy motywowanej uprzedzeniami – przemoc werbalną, w tym mowę nienawiści i wykluczający język , przemoc psychiczną, fizyczną, seksualną, cyberprzemoc.
     
  4. Przesłanki, ze względu na które najczęściej dochodzi do dyskryminacji w szkole to status społeczno-ekonomiczny (ubóstwo) oraz orientacja homoseksualna. Inne pojawiające się w badaniu przesłanki to: wygląd zewnętrzny (np. otyłość, okulary), płeć (dziewczęta oraz chłopcy „odstający” od społecznej normy męskości), pochodzenie narodowe i etniczne, kolor skóry, niepełnosprawność, wyznanie lub bezwyznaniowość, wiek i staż pracy (nauczycielki i nauczyciele).
     
  5. W szkołach funkcjonują pewne trwałe struktury dyskryminacyjne, utrwalające:
    • niższy status dziewczynek i kobiet oraz odmienne standardy traktowania chłopców i dziewcząt,
    • tradycyjne  wzory  męskości  oparte  na  sile  i  sprawności  fizycznej  oraz heteroseksualności,
    • dominację wyznania rzymsko-katolickiego,
    • nierówny dostęp do edukacji dla osób z niepełnosprawnościami,
    • autorytarną władzę dorosłych i ograniczanie praw dziecka.
     
  6. Dyskryminacja ze strony nauczycielek i nauczycieli przybiera postać prześmiewczych, pogardliwych określeń, upowszechnianie uprzedzeń i treści dyskryminacyjnych, a także wypowiedzi o charakterze molestowania seksualnego, kierowanych do dziewcząt.
     
  7. Najpopularniejszą  reakcją  nauczycieli/nauczycielek  na  dyskryminację  w  szkołach jest  rozmowa  przeprowadzana  z  osobą,  która  dopuściła  się  danego  zachowania. W pierwszej i często jedynej reakcji przebijają tony potępienia, zakazu, wzbudzane jest  poczucie  winy.  Reakcja  ma  formę  wykładu,  „pogadanki”,  w  minimalnym stopniu  zakłada  dialog. Drugą  popularną  reakcją  nauczycieli/nauczycielekna sytuację dyskryminacji jest jej brak.
     
  8. W badaniu pojawiło się bardzo mało danych pokazujących, na czym polega wsparcie udzielone  osobom,  które  doświadczyły  dyskryminacji  czy  przemocy.  Wydaje  się, że  cała  uwaga  nauczycieli  i  nauczycielek  poświęcona  jest  osobom  zajmującym pozycję „sprawcy”.
     
  9. Uczniowie  i  uczennice  postrzegają  sytuacje  nierównego  traktowania  jako zachowanie o charakterze bodziec –reakcja. Rzadko wskazują na zależności między stereotypami,  uprzedzeniami  i  dyskryminacją.  Do  opisu  definicyjnego  gorszego traktowania   używają   sformułowań  takich,   jak:   odrzucanie,   odpychanie, ignorowanie,  niechęć,  poniżanie,  ośmieszanie,  wyśmiewanie,  uważanie  się za   lepszego,   niszczenie   psychiki,   gorsze   traktowanie   oraz      nietolerowanie i  nieakceptowanie.  Oznacza  to,  że  rozumieją  destrukcyjną  moc,  jaką  niesie dyskryminacja.  Dostrzegają  także  różnorodny  katalog  takich  zachowań,  znacznie wykraczający  poza  kojarzenie  dyskryminacji  z  bezpośrednimi  aktami  agresji fizycznej. Wśród  uczniów  i  uczennic  powszechne  jest  używanie  języka nierównościowego, zwłaszcza homofobicznego i rasistowskiego, przy jednoczesnym bardzo  ograniczonym  zasobie  pojęć  i  sformułowań  reprezentujących  język równościowy.
     
  10. Włączenie  obowiązku  realizacji  działań  antydyskryminacyjnych  w  ramach nowelizacji  rozporządzenia  o  nadzorze  pedagogicznym  (w  tym  dot.  Systemu Ewaluacji Oświaty) nie rozwiązało problemów związanych ze szkolną dyskryminacją i  przemocą  motywowaną  uprzedzeniami. Szkoły  często  postrzegają  działania antydyskryminacyjne jako „profilaktykę” –prowadzone i sprawozdawane w badaniu inicjatywy, w opinii szkół, nie odpowiadają na żaden problem, ponieważ ten nie występuje.
     
  11. Dyrektorom i dyrektorkom, nauczycielom i nauczycielkom brakuje wiedzy na temat dyskryminacji   i   działań   antydyskryminacyjnych.   Świadczą   o   tym   dane charakteryzujące  realizowane  w  szkołach  „działania  antydyskryminacyjne”. Znacząca ich część nie jest w ogóle związana z przeciwdziałaniem dyskryminacji – są  to  działania  o  charakterze  charytatywnym,  religijnym,  prozdrowotnym, ekologicznym.
     
  12. Badanie ujawnia główne bariery dla reagowania na dyskryminację oraz prowadzania działań antydyskryminacyjnych (w tym edukacji antydyskryminacyjnej) w szkołach. To:
    • niska  świadomość  nauczycieli  i  nauczycielek  dotycząca  problemu  dyskryminacji, brak aparatu pojęciowego związanego z tą tematyką. W efekcie, sytuacje tego typu są bagatelizowane lub spotykają się z brakiem reakcji – szkoła nie wie, jak powinna zareagować.  Problem  niewystarczających  kompetencji  wynika  przede  wszystkim z  braku  odpowiedniej oferty  w  zakresie  kształcenia  i  doskonalenia  nauczycieli i nauczycielek;
    • obojętny  lub  negatywny  stosunek  dyrekcji  do  edukacji  antydyskryminacyjnej. Często jest to pochodna innych priorytetów w edukacji: kładzenia nacisku na wyniki dydaktyczne,   zainteresowania   przede   wszystkim   sprawami   administracyjnymi w zarządzaniu szkołą, przyzwolenia na działania fasadowe, zamknięcia szkoły na współpracę z innymi podmiotami.
     
  13. Edukacja  antydyskryminacyjna  pojawia  się  w  szkole  sporadycznie,  jako  temat lekcji,  poruszany  przez  pojedynczych  nauczycieli  i  nauczycielki,  z  ich  własnej inicjatywy, często przy silnym oporze grona pedagogicznego. Jedynym  widocznym w  badaniu  wsparciem  dla  liderek  i  liderów  równości  jest  oferta  organizacji pozarządowych  oraz  Ośrodka  Rozwoju  Edukacji. Działania  antydyskryminacyjne, jeżeli w ogóle prowadzone są przez szkoły, kierowane są wyłącznie do uczniów i uczennic.

Najważniejsze rekomendacje

Bez  szeroko  zakrojonych  działań  służących  podniesieniu  poziomu  świadomości,  wiedzy i  umiejętności  nauczycieli   oraz   nauczycielek   w   rozpoznawaniu   i   radzeniu   sobie z dyskryminacją, wyeliminowanie dyskryminacji, przemocy motywowanej uprzedzeniami i mowy nienawiści ze szkół jest niemożliwe. Działania prowadzone incydentalnie i doraźnie nie są adekwatnym rozwiązaniem - konieczne jest intensywne i szeroko zakrojone wsparcie merytoryczne szkół w zakresie realizacji działań antydyskryminacyjnych. Dlatego – na podstawie wniosków przeprowadzonego badania – rekomendujemy:

1. Uruchomienie regularnego kursu doskonalenia nauczycieli/nauczycielek,  wzmacniającego ich kompetencje do reagowania i przeciwdziałania dyskryminacji, mowie nienawiści oraz przemocy motywowanej uprzedzeniami.

Obecnie brakuje regularnego trybu doskonalenia nauczycieli/nauczycielek w obszarze edukacji antydyskryminacyjnej, przygotowującego do reagowania i przeciwdziałania dyskryminacji w szkołach. Nauczyciele/nauczycielki  nie  mają usystematyzowanego  dostępu  do  tego  ważnego  obszaru  wiedzy.  Dobrze  przygotowani nauczyciele/nauczycielki  to  podstawowy  warunek  zapewnienia  dzieciom  i  młodzieży bezpieczeństwa  oraz  poszanowania  ich  praw  bez  względu  na  jakąkolwiek  cechę. Kluczowym elementem programów doskonalących nauczycieli/nauczycielki powinno być wzmacnianie umiejętności adekwatnego reagowania na dyskryminację.

2. Przygotowanie i szerokie upowszechnienie informacji dla nauczycieli i nauczycielek, rodziców oraz dzieci i młodzieży na temat możliwości reagowania i postępowania w przypadkach dyskryminacji i przemocy doświadczanej w szkole.

Wyjątkowo  pilnym,  ale też  praktycznym  działaniem  jest  upowszechnienie  rzetelnych i wyczerpujących informacji na temat możliwości pomocy, jaką uczniowie/uczennice i ich rodzice mogą uzyskać w sytuacji dyskryminacji i przemocy motywowanej uprzedzeniami, do  której  doszło  w  szkole.  Podobnie,  przystępnych  i  konkretnych  informacji  na  temat możliwości  reagowania  w  takich  sytuacjach  potrzebują  nauczyciele/nauczycielki. Wierzymy, że bezczynność wobec istniejących naruszeń praw dziecka, wynika często nie tyle ze złej woli, lecz przede wszystkim z braku wiedzy na temat właściwych możliwości działania.

3. Powołanie  przy  Ministerstwie  Edukacji  Narodowej  zespołu  ds.  wspierania równości i działań antydyskryminacyjnych w środowisku szkolnym.

Przeciwdziałanie dyskryminacji i przemocy motywowanej uprzedzeniami powinno stanowić stały  komponent  polityki  oświatowej  państwa  oraz  wszelkich  programów  na  rzecz bezpieczeństwa  w  szkołach.  Dyskusja  o  wdrażaniu  edukacji  antydyskryminacyjnej  do systemu oświaty powinna być zatem prowadzona nie tylko na poziomie  indywidualnych nauczycieli  i  nauczycielek  oraz  organizacji  pozarządowych,  ale  przede  wszystkim  na poziomie  centralnym  z  aktywnym  rolą  przedstawicieli  środowisk  pozarządowych, akademickich oraz liderskim udziałem Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Autorki i autorzy raportu:
Magdalena  Chustecka,  Małgorzata  Dymowska,  Małgorzata  Jonczy-Adamska,   Agnieszka Kozakoszczak, Marta Rawłuszko, Ewa Stoecker oraz zespół redakcyjny: Katarzyna Gawlicz, Paweł Rudnicki, Marcin Starnawski.

WIĘCEJ INFORMACJI NA: www.tea.org.pl

Do pobrania: