Opracowania

Metody działania i dobre praktyki w obszarze współpracy z administracją publiczną

 

Autorzy i autorki: Anna Drabarz, Tomasz Piątek, Katarzyna Sekutowicz, Agnieszka Siekiera, Sandra Tomaszewska

Głównym celem polityk publicznych jest poprawa jakości życia mieszkańców i mieszkanek danej społeczności.  Ważnym wyzwaniem w tym procesie jest sprawieni , aby działania samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych, przyczyniały się do  budowania społeczności , w której każdy ma równe możliwości korzystania z dóbr publicznych i na równi z innymi uczestniczenia w życiu społecznym.

Perspektywa równościowa jest elementem niezbędnym w tworzeniu polityk i realizacji działań w myśl wartości demokratycznych i  sprawiedliwości społecznej. Gwarantuje ona poszanowanie praw jednostki niezależnie od pochodzenia etnicznego lub narodowego, religii lub bezwyznaniowości, niepełnosprawności, wieku, płci, orientacji seksualnej, rasy, czy statusu społeczno-ekonomicznego, czyli niezależnie od tzw. przesłanek.

Zasada równości szans oznacza w praktyce równy i sprawiedliwy dostęp do dóbr i usług, zapewnienie wszystkim takich samych możliwości rozwoju oraz zakaz dyskryminacji i jej przeciwdziałanie.

Istniejące nierówności społeczne i dyskryminacja oznaczają ograniczony dostęp  do ważnych zasobów takich jak np. środki finansowe, czas czy informacje, nierówny dostęp do publicznych dóbr i usług oraz mniejszy dostęp lub czasem jego całkowity brak do procesów uczestniczenia, decydowania i współtworzenia lokalnej polityki. W rezultacie osoby nierówno traktowane mają realnie ograniczone możliwości wyboru indywidualnej drogi życiowej i realizacji własnych aspiracji. W praktyce oznacza to, że „punkt startu” nie jest taki sam dla wszystkich i, aby osiągnąć te same rezultaty (np. poziom wykształcenia, zatrudnienie), różne grupy społeczne muszą przebyć różne drogi i pokonać mniejszą lub większą liczbę realnych przeszkód. Poznanie i zrozumienie różnych potrzeb wynikających z tego stanu rzeczy oraz wzięcie odpowiedzialności za jego likwidację to dwa podstawowe zadania dla samorządu. Ważne jest, aby zrozumieć, że stosowania zasady równości szans oznacza przyjęcie postawy aktywnej – to nie tylko przestrzeganie zakazu dyskryminacji, ale, przede wszystkim podejmowanie konkretnych działań wyrównawczych, odpowiadających na specyficzne potrzeby różnych grup i osób,  i wzmacniających równe szanse dla wszystkich. W ten sposób samorząd, we współpracy z organizacjami pozarządowymi, może budować praktyczny sens konstytucyjnej zasady równości wszystkich." (Model współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych - wypracowany w ramach projektu systemowego pn.
„Model współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych - wypracowanie i upowszechnienie standardów współpracy")


Poza wszystkim jest także narzędziem warunkującym skuteczność realizowanych polityk i działań, tworzenie wspólnoty oraz postęp. Dobrze zaplanowana i zrealizowana strategia może wpłynąć na jakość życia i postęp w rozwiązywaniu problemów społecznych. 

Przygotowanie dokumentów i realizację ich założeń należy traktować jak powtarzający się cykl, podzielony na poszczególne etapy wynikające jeden z drugiego. Na każdym z tych etapów stosowanie perspektywy równościowej zapewni skuteczne planowanie i wdrażanie.  

Diagnoza rozpoczynająca cykl wymaga szczegółowej analizy wszystkich grup, po to by móc zaplanować odpowiednie działania. 
Realizacja konkretnych działań natomiast wymaga monitorowania postępów i dopasowania oferowanego wsparcia do potrzeb, a czasem wprowadzania modyfikacji. 
Ewaluacja końcowa pozwoli na ocenę sytuacji po zastosowaniu konkretnych działań i zaplanowanie kolejnych. Wyniki ewaluacji posłużą do przygotowania diagnozy zamykając cykl.

Podsumowując, zasada równości szans opiera się na rozwiązaniach proceduralnych regulujących współpracę między różnymi podmiotami i równolegle odnosi się do kwestii merytorycznych bezpośrednio związanych z gwarancją równego dostępu i równych możliwości korzystania z dóbr publicznych.

W związku z powyższym by zapewnić wdrożenie równości szans samorząd powinien:

  • jasno i publicznie komunikować swoje zobowiązanie dla przeciwdziałania dyskryminacji i promowania zasady równości szans, obejmującej wszystkich mieszkańców;
  • pełnić rolę liderską, aktywnie i celowo angażując wszystkie instytucje na swoim terenie we wspólne podejmowanie działań zwalczających dyskryminację i promujących równość;
  • rozpoznawać i definiować lokalne wyzwania związane z zapewnieniem równego traktowania wszystkim mieszkańcom i trwałego włączania grup najbardziej zagrożonych wykluczeniem;
  • zapewniać zrównoważony udział i reprezentację różnych grup społecznych w podejmowaniu decyzji, ze szczególnych uwzględnieniem głosów grup tradycyjnie wykluczanych i nieobecnych w procesach decyzyjnych;
  • gwarantować środki finansowe i inne niezbędne zasoby konieczne dla prowadzenia działań wyrównujących szanse i zwalczających dyskryminację oraz budujących kompetencje związane z realizacją zasady równości;
  • gwarantować świadczenie usług dostosowanych do specyficznych potrzeb różnych grup mieszkańców i dostępnych dla wszystkich w równym stopniu;
  • być pracodawcą równych szans, budującym zróżnicowany zespół pracowniczy odzwierciedlający zróżnicowanie społeczności, w której działa samorząd.
  • ponosić odpowiedzialność za przestrzeganie zasady równości szans również w sytuacjach, w których zleca realizację swoich zadań innym podmiotom.

 

INFORMACJA

ROLA INFORMACJI

Wzajemne i systematyczne informowanie się samorządu i organizacji pozarządowych (np. o kierunkach swojej działalności, wydarzeniach organizowanych na terenie gminy, współtworzenia polityk publicznych) pozwala wypracować partnerską i przejrzystą relację pomiędzy tymi podmiotami. Samorząd posiada narzędzia (strona www, pracownicy jednostek pomocniczych) pozwalające mu dobrać odpowiednią formę przekazu, która będzie odpowiadała specyfice danego obszaru i przyzwyczajeniom komunikacyjnym mieszkańców. Lokalne organizacje pozarządowe posiadają z kolei ogromną wiedzę o problemach środowiska bezpośrednio od grup mieszkańców do których kierują wsparcie. Aby zasoby administracji publicznej i organizacji pozarządowych mogły zostać połączone i w pełni wykorzystane powinno dochodzić do wymiany informacji pomiędzy tymi sektorami. Przejrzysta i partnerska komunikacja w efekcie może zwiększać poziom zaangażowania całej społeczności lokalnej.

          Dzięki odpowiedniemu przepływowi informacji mieszkańcy wiedzą, że znajdują się wewnątrz lokalnych procesów i mają wpływ na ich kształtowanie. Warto zadbać o treść, język i formę przekazu, aby informacja była zrozumiała i dostępna dla każdego mieszkańca.

Kluczowe zasady dobrej informacji można zawrzeć w kilku punktach: 

  • ! Język  przekazu powinien być  prosty, bezstronny i  niestereotypowy
  • ! Forma przekazu powinna być zróżnicowana
  • ! Kanały komunikacji powinny być powszechne, widzialne, łatwo dostępne i zróżnicowane

 

Tworzenie informacji (DOBÓR TREŚCI I JĘZYKA)

Warto aby samorząd informował o sprawach ważnych dla różnych grup społecznych dostosowując treść, język i formę przekazu do oczekiwań i możliwości percepcyjnych każdej grupy. Aby to zrobić należałoby określić profil odbiorcy/ odbiorczyni lub odbiorców/ odbiorczyń. Naszym celem nie powinno być samo stworzenie informacji, ale przede wszystkim jej skuteczne dotarcie do określonych odbiorców. Jeśli adresatem informacji jest szerokie grono odbiorców to powinno się wziąć pod uwagę różne grupy społeczne, które tworzą społeczeństwo. Nie powinno się zakładać uniwersalnego odbiorcę, reprezentującego większość społeczeństwa. Sam sposób dobierania słownictwa ma wpływ na to, czy tekst zostanie właściwie odczytany i zinterpretowany.

W tym celu warto odpowiedzieć na następujące pytania:

  • Jaką grupę społeczną może najbardziej zainteresować daną informacja?
  • Kto należy do danej grupy społecznej? Czy dana grupa społeczna jest bardzo zróżnicowana pod względem wieku, płci, niepełnosprawności, statusu materialnego, poziomu wykształcenia itp.?
  • Jakie mogą być interesy/oczekiwania danej grupy społecznej? Jakie grupa może mieć potrzeby?
  • Jak wygląda zwykły dzień z życia takiej osoby/grupy społecznej? Gdzie bywa? Czym się zajmuje? Jak spędza wolny czas?
  • W jaki sposób ta grupa społeczna może odczytać komunikat? Bierzemy pod uwagę osoby z różnymi niepełnosprawnościami czy też znajomością języka polskiego.

Warto zadbać, aby język przekazu był prosty, obiektywny, a przede wszystkim niestereotypowy. Można sprawdzić, czy napisany tekst będzie dla każdego zrozumiały i czytelny, używając specjalnego narzędzia o nazwie FOG-PL  - tutaj 

Jeśli współczynnik mglistości tekstu wyniesie więcej niż 18 to oznacza, że jest bardzo trudny do zrozumienia. Nie zawsze jednak to narzędzie będzie miarodajne. Dobrze jest polegać na odczuciach i opiniach innych. Tekst, który chcemy umieścić na stronie lub opublikować warto dać do przeczytania kilku osobom różnym pod względem płci, wieku, wykształcenia, pochodzenia by sprawdzić czy jest on dla nich czytelny.

Aplikacja FOG-PL określająca stopień trudności polskiego tekstu została opracowana przez Pracownię Prostej Polszczyzny, która zajmuje się badaniami  najbardziej przystępnego stylu komunikacji

Zasady przygotowania przejrzystego tekstu można znaleźć również w publikacji “Informacja dla wszystkich”, opracowaną przez Inclusion Europe Europejskie Zrzeszenie Stowarzyszeń Osób Niepełnosprawnych Umysłowo i ich Rodzin przy wsparciu Komisji Europejskiej. Wersja w języku polskim została wydana z inicjatywy Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych

 

Język równościowy jest przede wszystkim propozycją odzwierciedlania różnorodności społeczeństwa w formie językowej opartej na świadomym używaniu lub nieużywaniu pewnych sformułowań. Odchodzi się od używania sformułowań, które cechują się stereotypowym podejściem i są tworzone od nazw grup społecznych narażonych na dyskryminację. Jednocześnie tworzenie form żeńskich od zawodów oraz wymienianie wszystkich grup społecznych w ważnych dokumentach publicznych jest podkreśleniem obecności w społeczeństwie tych osób i grup, które dotychczas były niezauważane. W ten sposób grupa marginalizowana przestaje być „niewidzialna”.

Brak dbałości w użyciu języka równościowego może skutkować niezrozumieniem komunikatu, a często jak w poniższym przykładzie ogłoszenia o pracę wykluczeniem pewnej grupy społecznej z możliwości złożenia oferty.

FORMA WŁAŚCIWA      FORMA NIEWŁAŚCIWA

Język stereotypowy i nierównościowy

Kierownik Samodzielnego  Publicznego Gminnego  Ośrodka  Zdrowia ogłasza nabór na stanowisko sprzątaczki, w wymiarze ½ etatu na czas określony.
 

Język niestereotypowy i równościowy

Kierownik Samodzielnego  Publicznego  Gminnego Ośrodka  Zdrowia ogłasza nabór na stanowisko sprzątaczki/ sprzątacza, w wymiarze ½ etatu na czas określony.

Ciekawym przykładem może być publikacja z monitoringu ogłoszeń o pracę publikowanyach w prasie, przygotowana przez Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego - "Równe traktowanie w zatrudnieniu. Przepisy a rzeczywistość", Warszawa, 2009

 

Kluczowe zasady tworzenia języka równościowego ze względu na płeć (na podstawie publikacji "Dolnośląska Akademia Gender - Poradnik Równościowy") 

  1. Nazwę męską można zastąpić sformułowaniem neutralnym, takim, które nie uwidacznia żadnej z płci, np: zamiast ubezpieczony  - osoba ubezpieczona;  zamiast pracownicy - personel, kadra; zamiast każdy płatnik  - wszyscy płatnicy
  2. Warto tworzyć formy feminatywne (ale w pismach oficjalnych tylko takie, które należą do normy publicznej, są ogólnie akceptowane) np. odbiorca – odbiorczyni; zleceniodawca – zleceniodawczyni; pracodawca – pracodawczyni; klient – klientka. Wybór formy należy pozostawić osobie, do której skierowany jest dany tekst.
  3. Można też dokonać skrócenia dwóch wyrazów z wykorzystaniem ukośnika lub nawiasu np. wybrany/-a, pan/-i, zatrudniony/-a  oraz wybrany(-a), pan(-i), zatrudniony(-a). 

 

Dystrybucja informacji (FORMY i KANAŁY PRZEKAZU)

W przypadku doboru formy przekazu powinniśmy zadbać o to, aby nie była ona standardowa, lecz jak najbardziej różnorodna pod względem następujących form:

  • wizualnej (np. obrazki, zdjęcia, wykresy) 
    Za przykład może posłużyć wykorzystanie przez Gminę Nysa zdjęć, map i opisów w procesie konsultacji społecznych - TUTAJ  lub dostosowanie strony Urzedu Dzielnicy Praga Południa do potrzeb osób niedowidzących i słabowidzących - TUTAJ
  • dotykowej (np. alfabet Braille’a, mapy barwno – wypukłe)
    We współpracy i na zamówienie lokalnych władz i stowarzyszeń miasta Płocka specjaliści Fundacji „Trakt” opracowali sześć map Płocka – od ogólnej mapy miasta po szczegółowy plan ulicy Tumskiej i integracyjnej szkoły, w której uczą się niewidome dzieci. Z kolei w wyniku współpracy Fundacji „Trakt” z m.st. Warszawy została opracowana koncepcja planów barwno-wypukłych Warszawy, następnie wyprodukowane były dzięki temu cztery mapy: Warszawa – Ogólna, Warszawa – drogi, Aglomeracja warszawska – mapa ogólna, Aglomeracja warszawska – mapa komunikacyjna
  • audio (np. emisje, relacje głosowe z wydarzenia) 
    Za przykład może posłużyć możliwość słuchania na żywo obrad Sesji Rady Miejskiej w Łodzi - TUTAJ
  • audiowizualnej (np. relacje z prac komisji w formie filmików)
    Przykład: transmisja audio i wideo obrad Rady Miasta Poznania - TUTAJ
     

Różni ludzie preferują różne formy przekazu. Warto pamiętać o tych grupach społecznych, dla których tylko nieliczne formy przekazu są jedyną możliwością odebrania komunikatu.  Przykładem poszanowania przez samorząd równości w dostępie do informacji jest zatrudnienie przez Burmistrza Nowego Yorku tłumaczki języka migowego, która towarzyszy mu podczas odwoływania maratonu - TUTAJ

Podobnie jak formy przekazu również kanały komunikacji powinny być różnorodne, a przede wszystkim powszechne, widzialne/słyszalne i łatwo dostępne, szczególnie gdy informacja ma trafić do szerokiego grona odbiorców. Jeśli istnieje możliwość ustalenia wspólnego sposobu przetwarzania informacji to możemy być prawie pewni, że komunikat zostanie odebrany przez adresata. Ważne aby dobór nośnika był adekwatny do przyzwyczajeń komunikacyjnych i możliwości percepcyjnych różnych grup społecznych, środowisk lokalnych. Interesującym kanałem dystrybucji informacji w środowiskach lokalnych może być coraz częstsze wykorzystanie przez gminy pakietu smsów (przykład 1; przykład 2), wysyłanych do sołtysów/sołtysek i Ochotniczych Straży Pożarnych lub kurendy czyli pisma stworzonego w jednym egzemplarzu, które jest przekazywane kolejno od domu do domu. Każdy odbiorca powinien potwierdzić przyjęcie treści pisma do wiadomości np. dokonując odpowiednich adnotacji. Dodatkowo taki kanał informacji może wpływać na zwiększenie odpowiedzialności za dostarczenie wiadomości i sprzyjać nawiązywaniu relacji sąsiedzkich. 

 

STRATEGIE I PROGRAMY - DOKUMENTY WAŻNE Z PUNKTU WIDZENIA PRZECIWDZIAŁANIA DYSKRYMINACJI                  

Polityki publiczne są realizowane na podstawie oraz w ramach dokumentów strategicznych i operacyjnych. Priorytetowe cele i kierunki działania przyjęte w strategiach są podstawą do sformułowania konkretnych działań zapisanych w dokumentach programowych, do opracowania których zobowiązany jest rząd oraz samorząd terytorialny: wojewódzki, powiatowy i gminny.

Jednak na gruncie obowiązującego prawa nie istnieje żaden akt planowania tworzony w celu realizacji polityki społecznej, typu program czy strategia, któremu nadano by expressis verbis walor aktu prawa miejscowego – a więc żaden z nich nie może stanowić podstawy podejmowania przez organy władzy publicznej decyzji rzutujących na realizację konstytucyjnych praw i wolności obywateli.

Niemniej jednak postanowienia zawarte w tych dokumentach pośrednio oddziałują na sferę praw i obowiązków mieszkańców, ponieważ wskazują cele i działania priorytetowe dla władz lokalnych i regionalnych. Stąd zapisy antydyskryminacyjne jako wyraz podstawowych praw człowieka powinny się znaleźć w tych dokumentach, gwarantując realizację zaplanowanych działań z ich poszanowaniem oraz pozwalając na skuteczne rozwiązywanie kwestii dotyczących różnych grup mieszkańców. Brak odniesień do ich sytuacji i ich pominięcie w dokumencie nie tylko nie przyniesie oczekiwanego rezultatu, ale przede wszystkim może utrwalić, a nawet pogłębić gorszą pozycję tej grupy i powodować wobec niej dyskryminację.

 

W JAKICH DOKUMENTACH NALEŻY WDRAŻAĆ ZWALCZANIE I ZAPOBIEGANIE DYSKRYMINACJI? 
 

Na szczeblu regionalnym i lokalnym uchwalanych jest szereg dokumentów strategicznych i operacyjnych – obligatoryjnych, jak i rekomendowanych. Wśród zadań własnych gminy można wyróżnić między innymi zadania w tak istotnych obszarach jak: pomoc społeczna, ochrona zdrowia, edukacja publiczna, polityka rodzinna, współpraca z organizacjami pozarządowymi. Nadrzędnym natomiast zadaniem samorządu województwa pozostaje kreowanie społeczno-gospodarczego rozwoju w regionie. O ile dla gminy i powiatu specyficzne są zadania dotyczące porządku i bezpieczeństwa publicznego obywateli, o tyle w województwie w zasadzie należą one do terenowych organów administracji rządowej. Wszystkie te szczeble oraz wykonywane na nich zadania są ważne z perspektywy zapobiegania i zwalczania dyskryminacji.

 

Najważniejsze dokumenty strategiczne i operacyjne w kontekście zapobiegania dyskryminacji

 
Stan prawny na dzien 10 maja 2013 r. 
 

Należy podkreślić, że z perspektywy zapobiegania dyskryminacji duże znaczenie posiadają postanowienia m.in. programów zdrowotnych, planów zagospodarowania przestrzennego, plany gospodarowania mieszkaniowym zasobem gminy czy planów sieci publicznych szkółponadgimnazjalnych oraz szkół specjalnych.


DOKUMENTY SZCZEGÓLNIE REKOMENDOWANE

Uchwalenie niektórych dokumentów strategicznych nie jest obligatoryjne w oparciu o przepisy polskiego prawa. Brak ich jednak nie tylko uniemożliwi rozwiązanie pewnych problemów, ale może  nawet pogłębić dyskryminację grup defaworyzowanych.

Np. nieuchwalenie planu działań na rzecz osób z niepełnosprawnościami w gminie zmusi samorząd i instytucje oraz organizacje pozarządowe wspierające tę grupę do opierania się wyłącznie na postanowieniach powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych, w których nie jest w stanie uwzględnić realiów życia osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin w danej miejscowości.

Przykładem wartym przywołania jest Stargard Szczeciński i tamtejszy program miejski działań na rzecz osób niepełnosprawnych, który powstawał dzięki analizie danych zbieranych przez lokalne organizacje pozarządowe, Powiatowy Urząd Pracy, Urząd Miejski, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, dane z GUS, ZUS, Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie przy Starostwie Powiatowym, w tym także lokalne placówki szkolno-wychowawcze. Dokument, o którym mowa ma w sobie szczegółową analizę środowiska osób niepełnosprawnych na terenie miasta. Pierwsza część poświęcona jest diagnozie skali problemu niepełnosprawności w Stargardzie Szczecińskim, w tym porównanie skali niepełnosprawności na podstawie danych ogólnopolskich i przedstawionych przez wybrane instytucje z terenu miasta, charakterystyka szkolnictwa, komunikacja i budownictwo oraz charakterystyka statystyczna wybranych grup niepełnosprawności. Kolejny rozdział dotyczy zasobów instytucjonalnych i dotychczasowych działań miasta w dziedzinie pomocy osobom niepełnosprawnym. Trzeci i ostatni rozdział jest podsumowaniem danych wynikających z diagnozy, zadań własnych miasta oraz metod realizacji. Ta część dokumentu opisuje konkretne rekomendacje i cele na jakich miasto powinno się skupiać w kolejnych latach. Także i w tym przypadku niezbędne były w szczególności organizacje pozarządowe, które były w stanie najbardziej efektywnie dotrzeć do beneficjentów programu.

Porównaj MIEJSKI PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W STARGARDZIE SZCZECIŃSKIM na lata 2005 - 2015 

Zostały także opracowane dokumenty wdrażające zasady równości w uczestnictwie w życiu publicznym, które są rekomendowane samorządom i regionom. Za przykład może służyć Europejska Karta Równości Szans Kobiet i Mężczyzn w Życiu Lokalnym. Karta jest od 2006 roku zalecana do przyjęcia samorządom i regionom Europy przez Radę Gmin i Regionów Europy – w Polsce przyjęta do tej pory wyłącznie w Nysie.

O tym, "Jak wprowadzić Europejską Kartę Równości Kobiet i Mężczyzn w Życiu Lokalnym. Przewodnik", kwiecień  2009 , tłumaczenie:  Teresa  Zabża  dla Stowarzyszenia WAGA, Gdańsk 2011 

 Diagnoza sytuacji na danym obszarze może wykazać, że niektóre zjawiska dyskryminujące występują w sposób szczególnie nasilony. Wtedy warto zastanowić się, czy podstawą dla skuteczniejszego działania nie będzie program reagowania „skrojony na miarę”.

Taką inicjatywę w 2012 roku podjęły władze Miasta Krakowa wraz ze Stowarzyszeniem Interkulturalni, tworząc „Miejską strategię zapobiegania i reakcji na akty o podłożu rasistowskim i ksenofobicznym”. Ma ona zapobiegać dyskryminacji ze względu na przynależność do grupy etnicznej, narodowościowej, m.in. w formie przemocy fizycznej lub naruszenia nietykalności cielesnej, obraźliwych wypowiedzi ustnych bądź pisemnych pojawiających się w prasie i Internecie, obelżywych napisów na murach, zdjęć, rysunków, filmów, zachowań chuligańskich podczas imprez masowych o charakterze politycznym, sportowym, kulturalnym lub naukowym.

Podobny charakter ma Program „Różnorodna Warszawa” opracowany przez Urząd Miasta st. Warszawy we współpracy z organizacjami pozarządowymi.

 

Co powinny zawierać dokumenty strategiczne?

Zawartość niektórych z dokumentów określają ustawy, treść innych kształtują urzędnicy, instytucje i organizacje biorące udział we współtworzeniu dokumentu. Niezależnie od szczebla, na jakim jest tworzony, i od przedmiotu dokumentu ważne, aby istotne elementy jego treści, tj. diagnoza, cele, okres planowania, zadania, harmonogram działań, budżet,  informacja o sposobie finansowania i o monitorowaniu i ewaluacji, akcentowały ideę przeciwdziałania dyskryminacji.

Ponadto wszystkie dokumenty na danym obszarze powinny tworzyć wiązkę spójnych i koherentnych planów – przechodzących od bardziej ogólnego i całościowego ujęcia na szczeblu krajowym i wojewódzkim do szczegółowego planowania na najniższych szczeblach samorządu. 

O standardach tworzenia i aktualizacji dokumentów programowych w obszarze polityki społecznej można również przeczytać w opracowaniu przygotowanym przez Fundację TUS "22 kroki do strategii. Standard tworzenia i aktualizacji dokumentów planistycznych z zakresu polityki społecznej".

Ponadto wszystkie dokumenty na danym obszarze powinny tworzyć wiązkę spójnych i koherentnych planów – przechodzących od bardziej ogólnego i całościowego ujęcia na szczeblu krajowym i wojewódzkim do szczegółowego planowania na najniższych szczeblach samorządu.

DIAGNOZA / GROMADZENIE DANYCH

Diagnoza jest podstawą całego dokumentu.  Od tego jak zostanie dokonana, jakie zmienne uwzględnione, zależy zawartość całego programu, a co ważniejsze kierunek polityki w danej branży.  

Nie uwzględnienie problemów jakiejś grupy, np. społeczności romskiej, spojrzenie na daną grupę tylko przez pryzmat jednej przesłanki, np. niepełnosprawności, nie uwzględniając innych kwestii takich jak płeć czy orientacja seksualna – może uczynić strategię ślepą na dany problem.

Perspektywa równościowa, czyli dostrzeganie zróżnicowania społeczności i różnorodności potrzeb, powinna być brana pod uwagę w tworzeniu strategii, dokumentów na poziomie regionalnym, lokalnym, jak również dedykowanych dokumentów branżowych i tematycznych. Wpływa to na jakość tworzonych polityk i prowadzonych działań na rzecz odbiorców tych polityk, a w dalszej perspektywie na jakość życia, wyrównywanie szans, skuteczność rozwiązywania problemów społecznych, włączanie / integrowanie grup marginalizowanych, zapewnianie wszystkim równego dostępu do edukacji, rynku pracy, ochrony zdrowia, rynku pracy, informacji i in. Perspektywa ta jest stałym elementem na wszystkich etapach - od zbierania danych, po formułowanie wniosków i rekomendacji.

Warto pamiętać, że perspektywa równościowa oznacza również uwzględnianie opinii i udział osób bądących odbiorcami planowanych działań, planowanie i tworzenie w interdyscyplinarnych i róznorodnych zespołach, jak również udzial organizacji pozarządowych reprezentujących interesy różnych grup. 

 

GROMADZENIE DANYCH

"Warunkiem powodzenia podejścia planistyczno-decyzyjnego w tworzeniu i realizacji tak krajowej, regionalnej, jak i lokalnej polityki społecznej jest dysponowanie odpowiednim zasobem informacji i ekspertyzami dla poszczególnych etapów planowanej zmiany. Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający wybór odpowiedniej strategii działania." (Strategia  Polityki Społecznej  dla Województwa Wielkopolskiego  do 2020 r.)
Tworzenie dokumentów i strategii to tworzenie lokalnej polityki społecznej na kilka następnych lat – dobrze zaplanowana i zrealizowana strategia może wpłynąć na jakość życia i postęp w rozwiązywaniu problemów społecznych. 

Co?

  • W przypadku tworzenia dokumentów o określonym zasięgu terytorialnym, należy wziąć pod uwagę strukturę demograficzną danego obszaru, czyli głównie danych dotyczących:
    wieku, sprawności, statusu społeczno-ekonomicznego, stanu zdrowia, statusu rodzinnego, opieki nad osobami zależnymi, osób wymagających opieki, zróżnicowania etnicznego, osób w wieku produkcyjnym i nieprodukcyjnym, posiadających pracę lub bezrobotnych itp. Ciekawym przykładem szczegółowej analizy socjodemograficznej regionu może tu być "Strategia Polityki Społecznej dla Województwa Wielkopolskiego do 2020 r." (Poznań, 2010), chociaż niestety nie pojawiają się tam informacje np. nt. zamieszkującej województwo społeczności romskiej. Jednak szczegółowa analiza pozwaliła dostrzec dysproporcje np. we wspieraniu działań sportowych (b. duże wsparcie) i działań na rzecz osób starszych (praktycznie brak działań) - nieproporcjonalnie do skali zjawiska. Pokazała też pewną automatyczną powtarzalność planowanych działań na rzecz różnych grup czy w zakresie rozwiązywania problemów - powielania bez odniesienia czy zaktualizowania w odniesieniu do bieżącej sytuacji.
    PRZYKŁAD: "nieprzezwyciężony stereotyp utożsamiający politykę społeczną z pomocą społeczną - skłonność przedstawicieli władz publicznych do ograniczania zadań polityki społecznej do zjawisk patologicznych, ratownictwa i interwencji, niedoceniania profilaktyki i zabiegów służących włączaniu zainteresowanych w proces zmiany własnego życia" (tamże).
    Ważne jest też spostrzeżenie nt. faktu, że nie wszystkie instytucje różnego szczebla dostrzegają potrzebę szczegółowych analiz i aktualizowania danych, co w konsekwencji wpływa na jakość tworzonej polityki.

    Z kolei dokument stworzony w województwie lubuskim - "Programowanie strategiczne
    w powiatach i gminach województwa lubuskiego
    " (Zielona Góra, 2008) - powstał na podstawie badania ankietowego, ktorego celem było zwiekszenie wiedzy na temat programowania strategicznego na wszystkich szczeblach władzy samorzadowej w województwie oraz sporządzenia bazy osób zajmujących się planowaniem strategicznym w poszczególnych powiatach i gminach.  Ważne wnioski tam sformułowane dotyczą współpracy jednostek różnego szczebla w tworzeniu całościowej i poszczególnych strategii. Zapewni to spójność tworzonych polityk i działań. Nacisk położony jest również na monitorowanie i właczanie sie w realizację poszczególnych dzialań samorzadów lokalnych.
     
  • Gromadzone dane powinny być segregowane z podziałem na płeć. Jak się okazuje uzyskanie takich danych jest najwiekszym problemem. Przykladowo: definiowany jest problem bezrobocia, podawana jest ilośc bezrobotnych kobiet i mężczyzn, ale gdy wchodzi inna zmienna - jak np. wiek, niepełnosprawność, pochodzenie -  płeć znika. I w konsekwencji wiemy ile jest w danym regionie bezrobotnych kobiet i mężczyzn, ale w informacjach np. o osobach bezrobotnych w wieku 15-24 czy 50-56 nie wiemy jakiej są płci. To samo dotyczy niepelnosprawności - nie możemy uzyskać danych ile kobiet czy mężczyzn z niepełnosprawnością ma pracę bądź nie i w jakim wieku są te osoby.  Metoda stosowanie perspektywy płci m.in. w gromadzeniu danych zwana jest analizą ze względu na płeć, natomiast konsekwencje niestosowania tej perspekktywy oceniane są poprzez analizę wpływu na płeć.
     
  • Dane pozyskiwane moga byc z różnych źródeł, zarówno lokalych, jak i ogólnopolskich. To na co nalezy zwrócic uwagę, to ilośc i rodzaj zmiennych, które dają mniej lub bardziej pełny obraz zjawisko czy problemu. Przykładowo: z raportu GUSu dotyczącego godzenia obowiązków rodzinnych przyjęto oprócz podziału na płeć, również dane dotyczące dostepności elastycznych form z podziałem na sektor publiczny i prywatny, obszar zamieszkania oraz wymiar zatrudnienia. Tak zebrane dane pokazują skalę zjawiska, jakich grup dotyczy, gdzie pojawia się problem i gdzie /do kogo skierować np. działania projektowe by poprawić sytuację. Przy niewielkiej ilości lub niewłaściwie dobranych zmiennych, możemy mieć zafałszowany obraz sytuacji 
     
  • Należy też korzystać z wielu źródeł i starannie analizować dostępne dane. Przykładowo: potoczne i sterotypowe sformułowania dotyczące "kobiet znikających na zwolnienia w ciąży", które odzwierciedla powszechne przekonania nt. kobiet w ciąży nadużywających zwolnień lekarskich. Tymczasem ze statystyk ZUS w 2011 r. wynika, że najwięcej absencji chorobowych jest wśród służb mundurowych. Według danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych codziennie na zwolnieniach lekarskich przebywa ok. 6 tysięcy policjantów, a pojedyncze zwolnienia trwają nawet po kilka miesięcy. Z   raportu ''Absencja chorobowa w 2011 roku'' wynika, że mężczyźni wzięli 92,5 mln roboczodni ''chorobowego'', a kobiety 115 mln. Jest więc różnica, ale trzeba przyglądając się tym danym widać, że największa różnica pomiędzy kobietami i mężczyznami dotyczy wieku prokreacji, a większość przypadków zwolnien dla kobiet w ciąży nie przekracza 10 dni. Zwolnienia związane z ciążą to ok. 39 tys. w 2011 r; w tym samym roku zwolnienia spowodowane nadużywanie alkoholu to 35 tys. mężczyzn i 7 tysięcy kobiet. Tego rodzaju statystyki mogą zmienić postrzeganie przez pracodawców matek (przyszłych matek) – pracownic. 
  • W przypadku analizowania sytuacji grup np. grup mniejszościowych, nie można uwzględniac tylko jednej przesłanki jako wyznaczającej sposób pracy z nimi, rozwiązywania problemów czy prowadzenia działań na ich rzecz. przykładem moga być tu kobiety, których nie można traktować jako jednorodnej grupy, mającej te same problmy. Pod uwagę należy wziąć masę innych cech, jak pochodzenie, status społeczno-ekonomiczny, status rodzinny, wiek, obszar zamieszkania itp. To samo dotyczy osób z niepełnosprawnością, które traktowane są jak monolit i tak też są klasyfikowane jako osoby uczestniczące w projekcie. Tymczasem grupa ta jest bardzo zróżnicowana, mająca różne potrzeby, problemy i sytuację życiową. Warto zapoznać się z postulatami organizacji skupiających i reprezentujących te osoby "Właściwe włączanie tematyki osób z niepełnosprawnościami w programowanie funduszy UE 2014-2020 – postulaty organizacji pozarządowych". Postulują one m.in. "Indywidualizację wskaźnika rezultatu – wskaźnik rezultatu (np. liczby osób zatrudnionych) różny w zależności od rodzaju niepełnosprawności, czasu pozostawania bez zatrudnienia czy miejsca zamieszkania." oraz "Indywidualizacja wskaźnika nakładu – nakłady na aktywizację zawodową i społeczną osób z niepełnosprawnościami zależne od rodzaju wsparcia i czasu jego trwania, zindywidualizowane w kontekście rodzaju niepełnosprawności oraz konieczności zabezpieczenia dostępu do działań"
     
  • Odnoszenie się tylko do jednej przesłanki zawęża postrzeganie sytuacji danej grupy tylko do jednego obszaru, np. problemów związanych z niepełnosprawnością, gdy tymczasem osoby takie mogą mieć utrudnioną sytuację również ze względu na obszar zamieszkania, płeć i in. Takie podejście, analizujące dogłębnie sytuację danej grupy / osoby, pod kątem możliwych problemów czy narażenia na dyskryminację uwzględnia perspektywę dyskryminacji wielokrotnej. Szerzej o tej analizie w rozdziale tej publikacji pt. "Dyskryminacja wielokrotna - analiza zjawiska w obszarze edukacji i zatrudnienia".
  • W planowaniu i diagnozowaniu niezbędny jest udział osób reprezentujących konkretne grupy lub obszary problemowe. Zalecenie takie jest elementem modelu współpracy wypracowanego w ramach wspólnego projektu  MPiPS oraz organizacji pozarządowych "Ważnym elementem zasady równości szans jest praktyczne stosowanie postulatu wzmacniania/upodmiotowienia grup mniejszościowych i dyskryminowanych (empowerment).  Praktyka ta polega na podejmowaniu szczególnych wysiłków, aby osoby i grupy mniejszościowe lub dyskryminowane były bezpośrednio zaangażowane w realizację zadań do nich skierowanych, a tym samym, aby ich rzeczywista zdolność do decydowania o sobie systematycznie wzrastała. Włączanie osób wykluczonych i dyskryminowanych w proces formułowania, realizacji i oceny polityk publicznych wymaga określonych kompetencji. Ich strategiczny rozwój w ramach administracji samorządowej jest jednym z kluczowym warunków realizacji zasady równości szans."  (Model współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych - wypracowany w ramach projektu systemowego pn. „Model współpracy administracji publicznej i organizacji pozarządowych - wypracowanie i upowszechnienie standardów współpracy")

  • Istotna jest też kolejność pracy nad strategią t.j.:
    - określenie struktury demograficznej, czyli identyfikacja różnorodności danej społeczności; 
    - w oparciu o tę wiedzę prowadzona jest analiza dostępnych danych i statystyk lub przeprowadz badań własnych jeśli dane nie są dostępne; 
    - badanie problemów i potrzeb poszczególnych grup; 
    - projektowanie zespołów roboczych – tak by zapewnić z właściwą reprezentację różnorodnych grup i obszarów tematycznych
    - zaplanowanie konsultacji

 

Kto?

  • Warto, aby przy okazji tworzenia wspólnych dokumentów docierać swoim zasięgiem do całej gamy grup zamieszkujących dany obszar. Pomocne w tym celu mogą być organizacje pozarządowe, które w swoich założeniach zawarte mają działania na rzecz konkretnych osób i całych grup, np. osób niepełnosprawnych, samotnych matek czy osób starszych. Bez wątpienia bezpośrednie docieranie do osób ma swoje konkretne uzasadnienie, ale to właśnie najczęściej organizacje/grupy nieformalne/koła terenowe są niejako głosem mieszkańców i mieszkanek na danym terenie. To właśnie organizacje niejednokrotnie są przekaźnikiem informacji pomiędzy władzami lokalnymi, a osobami zamieszkałymi na danym obszarze. To mieszkańcy i mieszkanki przy pomocy tychże organizacji formułują postulaty, zgłaszają potrzeby i informują o swoich problemach. Ciekawym przykładem powołania inicjatywy, która działa na rzecz konkretnych osób jest Warmińsko-Mazurski Sejmik Osób Niepełnosprawnych (W-MSON lub Sejmik)[1]. Podmiot funkcjonuje od 1993 r. I jest związkiem stowarzyszeń zarejestrowanym, działającym na podstawie przepisów ustawy „Prawo o stowarzyszeniach” i z tego tytułu ma osobowość prawną. Jest także organizacją pożytku publicznego. W chwili obecnej Sejmik zrzesza 43 organizacje z województwa warmińsko – mazurskiego. Zgodnie ze statutem, celem działania Sejmiku jest reprezentowanie interesów osób niepełnosprawnych, koordynacja działań w tym zakresie oraz tworzenie warunków dla pełnego aktywnego udziału tych osób w życiu społecznym oraz wspieranie działań na rzecz realizacji zasady ochrony równości szans osób niepełnosprawnych w społeczeństwie. Jednym z podstawowych celów jest współpraca z władzami i urzędami administracji samorządowej i państwowej w zakresie przeciwdziałania dyskryminacji oraz organizacji pomocy społecznej – w tym uczestnictwo bezpośrednie, reprezentatywne w tych pracach. Poza bezpośrednim wsparciem osób niepełnosprawnych Sejmik także inicjuje i przeprowadza ekspertyzy oraz badania, które stają się źródłem informacji dla administracji publicznej i wszelkim innych podmiotów zainteresowanych działaniami na rzecz osób niepełnosprawnych. 
     
  • Do prac nad rozwiązywaniem problemów społecznych powinny być powoływane zespoły tematyczne / robocze, w skład których wchodzą przedstawiciele i przedstawicieli grup, których dany problem/y dotyczy (empowerment), a także reprezentanci i reprezentantki różnych instytucjiorganizacji, który działają w danym obszarze. Tak skonstruowane zespoły mogą dokonać precyzyjnej analizy problem, identyfikacji zjawiska, jak również zaproponować działania. Przykładem moga być tu wprowadzone ustawą z 2010 r. zespoły interdyscyplinarne ds. przeciwdziałania przemocy.
     
     

Jak?

Równość wewnętrzna (personel):
- liczba mężczyzn/kobiet (=segregacja)
- pensje i kariery mężczyzn/kobiet
- wykorzystanie przez mężczyzn/kobiety urlopów rodzinnych
- molestowanie seksualne

Równość zewnętrzna (podejmowanie decyzji i usługi):
- oficjalne kwoty (60-40%) mężczyzn/kobiet w ciałach oficjalnych
- patrzenie na usługi przez pryzmat płci
- gender mainstreaming poprzez ocenę wpływu wg płci

Niedyskryminacja wewnętrzna (personel):
- rekrutacja
- wielokulturowość w pracy
- równe szanse

Niedyskryminacja zewnętrzna (podejmowanie decyzji i usługi):
- walka z rasizmem
- zapewnianie wpływu mniejszościom
- poświęcanie szczególnej uwagi pochodzeniu etnicznemu
- słuchanie bezbronnych ludzi i grup.
(z tłumaczenia  Planu  Równościowego Miasta Vantaa, Finlandia - http://www.rownoscwsamorzadzie.pl

  • Zakładając, że tworzymy jednorodną społeczność, przypisując wszystkim  te same cechy,  ograniczmy i kierujemy nasze działania tylko do pewnej jej części i odpowiadamy na potrzeby tylko tej części. PrzykŁadowo: zakładamy, że wszyscy znają język polski, wszyscy są tego samego wyznania, więc nie uwzględniamy ich dni świątecznych, wszyscy sa zdrowi, słyszący, zarabiający średnia krajową, sprawni, pracujący w tych samych godzinach, mający samochód, niemający pod opieką osób zależnych itp. Może się okazać, że wszystko co robimy trafia do np. 20% członków i członkiń społeczności.

  • Narzędzia diagnostyczne powinny być dostępne dla każdego/ej – należy zapewnić różnorodność narzędzi  – formy pisane, mówione, w języku migowym, teksty łatwe w czytaniu, piktogramy itp., czyli dopasowane do potrzeb osób uczestniczących w badaniu. 
     
  • Język narzędzi diagnostycznych powinien być dostosowany do języka, którym posługują się osoby badane. Oznacza, to, że w zależności od potrzeb osób zaangażowanych w badanie uwzględniamy m.in. takie informacje jak:
    - wytyczne UE dot. języka i tworzenia dokumentów dla osób z niepełnosprawnością intelektualną - patrz. zasady konstruowania tekstu łatwego w czytaniu opracowane przez PEFRON oraz standardy tworzenia dokumentów,
    - przygotwanie materiałów i stron dostosowanych dla osób niedowidzących i niewidomych - PRZYKŁAD STRONY
    - komunikaty, informacje, teksty w języku migowymym - PRZYKŁAD
    - tłumaczenia tekstów, narzędzi i in. w przypadku gdy osoby uczestniczące w badaniu nie posługują się  biegle językiem polskim.
     
  • Dokonując analizy zgromadzonych danych nie należy kierowac się własnymi, często sterotypowymi czy też "powszechnymi przkonaniami", które mogą tworzyć niewłaściwy obraz sytuacji czy problemu (patrz wyżej kobiety i mężczyźni na zwolnieniach lekarskich a ldane ZUS)

 

CELE

Tak jak od zapisów diagnozy zależy czy dana grupa lub problem, zostanie dostrzeżony, tak od sformułowania celów zależy czy zostanie on uznany za na tyle ważny, aby się nim zająć w ramach polityki publicznej, aby zainwestować w niego środki publiczne – czy np. poprawa sytuacji  niepełnosprawnych kobiet mieszkających na wsi , zostanie uznana za na tyle istotną, aby zostać zapisaną jako cel? Cele mogą uczynić strategię głuchą na problemy zobaczone w diagnozie. 

Jedną z zapisanych zasad dokumentów strategicznych powinna być zasada równych szans. Zakłada ona bowiem, że żadna sfera rzeczywistości społeczno-gospodarczej nie może tworzyć barier. Żaden mieszkaniec ze względu na jakąkolwiek z cech prawnie chronionych czy przesłanek dyskryminacyjnych, takich jak m.in. płeć, wiek, sprawność, status materialny i rodzinny, narodowość, wyznanie, przekonania, nie może mieć w nieuzasadniony sposób ograniczonego dostępu do infrastruktury, edukacji, rynku pracy czy usług społecznych – a tam gdzie takie ograniczenia mogłyby wystąpić należy podejmować racjonalne działania służące ich zniesieniu. Wskazanie wprost równych szans jako celu horyzontalnego projektowanych zadań pozwala wpisać ideę przeciwdziałania dyskryminacji we wszystkie działania.

Porównaj Cele STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA WIELKOPOLSKIEGO DO 2020 ROKU 

ZADANIA, CZAS REALIZACJI i HARMONOGRAM

Dzięki nim zmienia się rzeczywistość. Ich trafne zaplanowanie – dostosowane do potrzeb osób, uwzględniające ich specyfikę – jest gwarantem, że nie będą to tylko czynności, ale działania, dzięki którym problem zostanie zmniejszony lub zlikwidowany.

Strategia zawiera przypisane do celów działania. Mapę problemów i oczekiwań mieszkańców pozwoli skonstruować właściwie dokonana diagnoza.  Odpowiednio opracowane strategie oraz programy mają za zadanie być bazą dla rozwiązywania kluczowych problemów społecznych na określonym terytorium – w gminie, powiecie lub województwie.

Zapis, a następnie realizacja działań w sposób rzetelny i komplementarny stwarzają przy użyciu odpowiednich środków szansę na powstanie systemu niwelującego negatywne skutki nierówności społecznych. Treść ich zatem powinna uwzględniać działania na rzecz zapobiegania i zwalczania dyskryminacji oraz przewidywać ich skutki. Np. jeśli w powiecie planuje się działania z zakresu profilaktyki zdrowotnej, należy rozważyć, czy wszyscy potencjalni odbiorcy będą mogli z nich skorzystać – w odniesieniu do ich formy, miejsca świadczenia, czasu i zasad korzystania, itp.

Głównymi celami, których osiągnięciu mają służyć te działania, są spójność społeczna, integracja, bezpieczeństwo. Z uwagi na wagę dokumentu działania w nim przewidziane muszą być:

  • trafne i zaprojektowane tak, aby bezpośrednio prowadziło do realizacji celu i osiągnięcia planowanego rezultatu;
  • konkretne, precyzyjnie określone, aby nie mogły być dowolnie, w sposób uznaniowy, dyskryminujący interpretowane;
  • efektywne – zasoby konieczne do realizacji celu nie przewyższają efektu;
  • skuteczne, wyczerpujące wszystkie aspekty zaplanowanych celów i rezultatów.

Podczas współtworzenia i konsultowania dokumentów strategicznych warto nieustannie przypominać sobie o tym, że odbiorcy projektowanych w nich zadań stanowią niejednorodną grupę, a nawet w obrębie jednej grupy mniejszościowej sytuacje życiowe jej członków są głęboko zróżnicowane – niektóre osoby są bowiem narażone na dyskryminację wielokrotną, inne na dyskryminację przez asocjację (np. matki niepełnosprawnych dzieci, dzieci alkoholików, samotne osoby starsze czy uczniowie pochodzące z rodzin o niskich dochodach).

Jeśli nie uwzględni się tego zróżnicowania i czynników zwiększających możliwość wystąpienia dyskryminacji, nie tylko nie będzie możliwe rozwiązanie istniejących problemów, ale prawdopodobne stanie się ich pogłębienie bądź nawet powstanie nierównego traktowania. Stąd jedną z zapisanych zasad dokumentów strategicznych powinna być zasada równych szans. Zakłada ona bowiem, że żadna sfera rzeczywistości społeczno-gospodarczej nie może tworzyć barier. Żaden mieszkaniec ze względu na jakąkolwiek z cech prawnie chronionych czy przesłanek dyskryminacji, takich jak m.in. płeć, wiek, sprawność, status materialny i rodzinny, narodowość, wyznanie, przekonania, nie może mieć w nieuzasadniony sposób ograniczonego dostępu do infrastruktury, edukacji, rynku pracy czy usług społecznych – a tam gdzie takie ograniczenia mogłyby wystąpić należy podejmować racjonalne działania służące ich zniesieniu. Wskazanie wprost równych szans jako celu horyzontalnego projektowanych zadań pozwala wpisać ideę przeciwdziałania dyskryminacji we wszystkie działania.

Porównaj Cele Strategii Rozwoju Województwa Wielkopolskiego do 2020 roku. 

Realne szanse i możliwości rozwiązania określonych problemów społecznych zależą także od tego, jakiego okresu strategia czy program dotyczy. Z ilościowych analiz danych wynika, że najczęściej dokumenty strategiczne są uchwalane na okres od 5 do 10 lat. Zdarzają się strategie uchwalone tylko na rok, ale również na kilkanaście lat. Niepokojący jest fakt, że w dość dużym ich odsetku brakuje informacji o okresie planowania, co powinno być podstawą takiego dokumentu.

Określając okres planowania, należy brać pod uwagę dynamikę przemian demograficznych i społecznych w danej społeczności, możliwość zmian regulacji prawnych, itd. Zbyt długi okres planowania nie da gwarancji elastycznego reagowania na pojawiające się lub nasilające się problemy, takie jak upadłość kluczowych dla lokalnego rynku pracy zakładów pracy i zwiększenie się liczby długotrwale bezrobotnych kobiet, likwidacja zakładów pracy chronionej spowodowana nowelizacją ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Dlatego bez względu na okres planowania dokumenty powinno się poddawać okresowej aktualizacji.

Harmonogram strategii powinien zawierać dokładnie określony termin czy przedział czasowy, w którym dane działanie będzie realizowane. Tu też powinno znaleźć się oszacowanie kosztów poszczególnych działań ze wskazaniem potencjalnych źródeł ich finansowania. Nie powinny one prowadzić do dyskryminowania niektórych grup, np. środki z niektórych funduszy czy związków wyznaniowych mogą wykluczać z działań niektóre osoby (osoby o określonym stanie cywilnym, wyznaniu, itd.).

Wśród instytucji/podmiotów odpowiedzialnych za realizację poszczególnych działań i współpracujących przy ich realizacji nie może zabraknąć organizacji społecznych działających na rzecz grup mniejszościowych na danym terenie o potencjale efektywnego włączenia się w proces realizacji. Wybór ich nie może prowadzić do monopolu jednej organizacji czy faworyzowania jednej z grup.

BUDŻET I INFORMACJA O SPOSOBIE FINANSOWANIA

To jeden z kluczowych elementów strategii. Często można usłyszeć z ust samorządowców – „to ważny problem, ale nie mamy środków. Ludzie nie mają kanalizacji i to jest dla nas priorytet.”

Nie przeznaczenie środków na dany cel lub przeznaczenie ich w niewystarczającej wysokości, może mimo, uznania kwestii za ważną, nie doprowadzić do żadnej zmiany. To właśnie w budżecie ujawniają się prawdziwe priorytety polityki społecznej.

Ze względu na wdrażanie polityki równościowej, zasady równości szans i przeciwdziałania dyskryminacji przy tworzeniu budżetów, stanowiących element strategii, ważne sa dwa pojęcia:

Pierwsze pojęcie odnosi się do sposobu tworzenia budżetu (konsultacje, empowerment i in.), drugie natomiast jest powiązane z zawartościa budżetu. W chwili obecnej pojęcia te funkcjonują jako samodzielne byty. Przykłady istniejących budżetów obywatelskich nie uwzględniają kwestii równościowych ze względu na żadną przesłankę. Jednym z nielicznych wyjątków jest budżet przygotowany przez Dom Kultury Śródmieście w Warszawie. "Na samym początku określono priorytety rekrutacji, tzn. kategorie, które należy uwzględnić, np. osoby z wykształceniem podstawowym, mężczyźni, obcokrajowcy (wraz z minimalną ich liczebnością). Zadanie to zostało zrealizowane wspólnie z pracownikami DKŚ i przedstawicielami UDŚ w oparciu o wyniki zwiadu, czyli porównanie, kto jest,
a kogo brakuje wśród użytkowników DKŚ. W praktyce było to realizowane tak, że osobom zgłaszającym się mailowo lub telefonicznie do udziału w procesie zadawano podstawowe pytania dotyczące płci, wykształcenia, wieku, uczestnictwa w działaniach DKŚ, a następnie poprzez celową rekrutację wyrównywano braki." (fragment z opisu procesu tworzenia budżetu partycypacyjnego prze Dom Kultury Śródmieście).

Pomocne zarówno w tworzeniu budżetu, jak i identyfikowaniu potrzeb i obszarów problemowych, będzie udział i zaangażowanie w ten proces organizacji pozarządowych. Rekomendowane jest aby zwracać się do jak najszerszego grona organizacji, od tych, które zajmują się osobami starszymi czy dziećmi, do organizacji młodzieżowych, także kombatanckich, ale również podmiotów mających w swoich założeniach działania na rzecz środowisk LGBTQ czy mniejszości etnicznych. 

 

MONITORING I EWALUACJA

Jeśli zabraknie tego komponentu to cała strategia, program będzie tylko zbiorem czynności, na które zostaną wydane środki. Podjęcie działań nie jest tożsame z rozwiązaniem lub zmniejszeniem problemu.  To czy sytuacja niepełnosprawnych kobiet mieszkających na wsi uległa poprawie pokaże nam dopiero ewaluacja czyli analiza sytuacji w odniesieniu do sytuacji pokazanej w diagnozie.

Monitoring

Monitoring to systematyczny proces zbierania informacji na temat dynamiki danego zjawiska. Pozwala on oszacować, w jakim stopniu osiągnięto to, co sobie zakładano.

Aby było to możliwe dane przedsięwzięcie, np. strategia, powinny mieć określone tzw. wskaźniki, a więc wymierne „fakty”, które pozwolą poznać, że dane działanie zostało wykonane, a dany rezultat osiągnięty. 

W monitoringu wyróżniamy następujące rodzaje wskaźników:

  1. Wkładu
  2. Produktu
  3. Rezultatu

Wyodrębnia się także wskaźnik oddziaływania, ale jest on raczej wykorzystywany przy ewaluacji, niż przy monitoringu wdrażania strategii czy danej polityki publicznej.

Przykładowo wskaźniki monitoringu na poszczególnych rodzajów wskaźników mogą wyglądać następująco:

Określenie zmiany

Wskaźnik wkładu

Wskaźnik produktu

Wskaźnik rezultatu

Polityka zatrudnienia

Ile pieniędzy wydatkowano na działania dla poszczególnych grup, np. na działania na rzecz          osób z niepełnosprawnościami, z uwzględnieniem różnych niepełnosprawności  oraz płci osób z niepełnosprawnościami

ile osób wzięło udział w przeprowadzonych działaniach, w podziale na płeć, wiek, stopień sprawności, miejsce zamieszkania, itp.?

Ilu pracodawców zdecydowało się zatrudnić pracowników z niepełnosprawnościami, ile wśród tych osób było kobiet, a ilu mężczyzn?

 

Ewaluacja

Ewaluacja ma wiele definicji. Ewaluacja jest postrzegana, jako badanie, w jakim stopniu osiągnięto zakładane cele i rezultaty i co się do tego przyczyniło, a co utrudniało ich osiągnięcie. 

Ale też można ją postrzegać jako proces wartościowania –czyli refleksji nad tym, w jakim stopniu dany program, strategia, działanie odnosi się do określonych jako ważne wartości.

Patrząc na te dwie definicje w kontekście przeciwdziałania dyskryminacji rolą ewaluacji w przypadku badania strategii programu jest:

  • zweryfikowanie czy dany program, polityka przyczyniła się do poprawy życia grup wskazanych jako będące w trudniejszej sytuacji (o ile strategia zakłada cele i rezultaty równościowe i jest przygotowana wg wskazówek zawartych w poprzednich częściach modelu)
  • wskazanie w jakim stopniu dana strategia, polityka uwzględnia takie wartości jak równość szans, przeciwdziałanie dyskryminacji, marginalizacji i wykluczeniu, empowerment.

 

Jest więc ewaluacja nie tylko narzędziem weryfikacji polityki pod względem kryterium antydyskryminacyjnym, ale także narzędziem edukacyjnym, dzięki któremu kolejna polityka czy strategia będzie w większym stopniu uwzględniała potrzeby, problemy grup będącej w gorszym położeniu.

 

Przykładem ewaluacji z uwzględnieniem zasady równości szans, a także włączającej perspektywę antydyskryminacyjną jest ewaluacja Rządowego Programu na rzecz społeczności romskiej dokonana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, patrz raport z badania Raport końcowy z Badania ewaluacyjnego „Programu na rzecz społeczności romskiej w Polsce”

Obszarem ważnym ze względu na przeciwdziałanie dyskryminacji jest nie tylko, co podlega ewaluacji, ale także jak ewaluacja jest przeprowadzana. 

Sam proces ewaluacji powinien być przeprowadzony w sposób włączający i z zastosowaniem zasady równości szans. Jest do tego, choć nie bezpośrednio, odniesienie w Standardach ewaluacji, opracowanych przez Polskie Towarzystwo Ewaluacyjne, w punkcie 11. Dbanie o jakość relacji ewaluator – badani, w którym znajdują zapisy mówiące m.in. o okazywaniu szacunku osobom badanym,  czy zapewnieniu, odpowiednich do potrzeb osób badanych, warunków wypowiedzenia się.

 

„Ewaluator  powinien: 

  • okazywać szacunek dla osób i podmiotów zaangażowanych w badanie ewaluacyjne, co przejawia się w szczególności w stosowaniu zasady poufności i anonimowości,
  • zachować  neutralność  i  obiektywizm  wobec  badanych,
  • poznać  kontekst  sytuacji  badanych,  cechować  się  wrażliwością  i  empatią,
  • zapewnić wszystkim badanym odpowiednie do potrzeb warunki/możliwości wypowiedzenia się.”

 (Standardy Ewaluacji, Polskie Towarzystwo Ewaluacyjne, Warszawa 2008)

Metodologią badawczą, która uwzględnia perspektywę antydyskryminacyjną jest badanie w działaniu, badanie którego celem jest wzmocni i „wyzwolenie” grup i jednostek, więcej. Zakłada ono między innymi danie poczucia wpływu osobom biorącym udział w ewaluacji, poprzez włączenie ich w proces ewaluacji od samego początku, już na etapie zastanawiania się, co powinno być ewaluowane. Celem ewaluacji jest tutaj nie tyle badanie dla badania, ale wywołanie zmian, poprawa sytuacji grup będących w trudniejszej sytuacji, dzięki zbadaniu danej rzeczywistości i sformułowaniu wniosków i rekomendacji.

 

ZASADY WSPÓŁPRACY FINANSOWEJ

Myśląc o tym obszarze warto spojrzeć na niego z trzech perspektyw:

  1. Prawnych – jak wykorzystać w działaniach związanych z przeciwdziałaniem dyskryminacji możliwości, jakie daje obowiązujące w tej chwili prawo,
  2. Proceduralnej – jak realizować tę formę współpracy, aby zastosowane rozwiązania przeciwdziałały dyskryminacji i sprzyjały wdrażaniu zasady równości szans
  3. Merytorycznej – jakie zadania powinny być zlecane, aby wzmacniać politykę antydyskryminacyjną samorządu.
     

Prawo

Ważnym elementem usług świadczonych przez sektor publiczny, w odróżnieniu od sektora komercyjnego, jest ich dostępność. Zgodnie z konstytucją usługa publiczna powinna być dostępna także dla osób, których nie stać na jej nabycie na wolnym rynku, np. dla osób o niskim statusie materialnym, bezrobotnych czy z niepełnosprawnościami. Zlecanie zadań organizacjom pozarządowym, czyli podmiotom, których statutowa działalność nakierowana jest na zaspokajanie potrzeb społecznych i rozwiązywanie problemów społecznych,  jest jednym z instrumentów zapewniających dostępność danej usługi.

Współpraca finansowa może przybierać różne formy, najpowszechniejszą jest przekazywanie środków na realizację zadań publicznych w trybie otwartego konkursu.

Art. 11 ust. 4 Ustawy o pożytku publicznym i o wolontariacie mówi o tym, że wybór oferty powinien zapewniać usługę wysokiej jakości. Oznacza to de facto, że w przypadku konkursu ofert, w odróżnieniu od przetargów, dużą wagę powinno się przykładać do jakości oferty, a nie do ceny (o ile mieści się ona w limicie środków przeznaczonych na realizację zadania). W kontekście przeciwdziałania dyskryminacji zapis ten oznacza m.in. że powinny zostać wybrane te usługi, które sa adekwatne do potrzeb danej grupy, podmiot je oferujący ma doswaidczenie we współpracy z dana grupą. W praktyce często są to organizacje pracuj,ace np. od dłuższego czasu z imigrantami – znające ich potrzeby i oferujące usługi adekwatne do ich potrzeb i specyfiki kulturowej.

Przykład: projekt Warszawa wielokulturowa II, realizowany przez Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, finansowany z środków Urzędu Miasta st. Warszawy,  

 

Ważnym instrumentem finansowym, poza otwartymi konkursami ofert, jest przyjmowanie wniosków organizacji pozarządowych na realizację zadań publicznych z pominięciem trybu konkursowego. Daje to możliwość podejmowania interwencji organizacji, która widzi problem, a nie mieści się on w obszarze konkursowym.
 

Kolejnym instrumentem, które daje nam prawo, a które może być wykorzystane do promowania zasady równości szans są klauzule społeczne. Jest to forma, która może być stosowana przy towarów i usług w trybie ustawy prawo zamówień publicznych zarówno przez jednostki samorządu terytorialnego, jak i organizacje pozarządowe. Klauzule społeczne są instrumentem wyrównywania szans grup będących w trudniejszej sytuacji na rynku pracy.

Przykłady: 

 

Procedura

Samorząd i organizacje pozarządowe przy realizacji zadań mogą wykorzystywać zarówno tryby konkursowe, pozakonkursowe, jak i zakup usług. Najczęściej samorząd korzysta z procedury konkursowej.

Organizując otwarty konkurs ofert konieczne jest zachowanie zasad jawności i konkurencyjności. Oznacza to, że wszystkie procedury wyboru wykonawcy zadania powinny być powszechnienie znane. 

„ Samorząd odpowiada za zapewnienie równego dostępu do usług publicznych wszystkim mieszkańcom – zasada ta obowiązuje również w sytuacji, gdy usługi te są świadczone przez inne podmioty, np. organizacje pozarządowe. W praktyce oznacza to, że usługi publiczne powinny być dostosowane do specyficznych potrzeb różnych grup społecznych i uwzględniać bariery, które mogą ograniczać faktycznie równy dostęp.” (Sieć Wspierania Organizacji Pozarządowych SPLOT, Warszawa 2012)
 

W procedurze samorząd powinien zwrócić uwagę na to, aby:

  • Zasada równości szans była wpisana jako zasada horyzontalna w konkursie ofert, co zmusiłoby oferentów do odniesienia się do niej w złożonych ofertach (projektach)
  • Procedura oceny ofert (projektów) powinna uwzględniać ocenę równej dostępności oferowanych zadań
  • Program współpracy powinien wskazywać, które z zadań publicznych szczególnie powinny być realizowane, ze względu na efektywne wykorzystanie potencjału lokalnego, przy  włączeniu grup mniejszościowych i dyskryminowanych (już na etapie przygotowywania oferty).
  • Udział  kobiet i mężczyzn oraz reprezentacji grup mniejszościowych i dyskryminowanych w komisjach konkursowych był zrównoważony
  • Opracowany został katalog kosztów kwalifikowalnych zawierający koszty związane z przeciwdziałaniem dyskryminacji oraz wdrażaniem zasady równości, np. koszty tłumacza migowego, przygotowania materiałów w formie audio dla osób niedowidzących i słabowidzących, itp.

 

Merytoryczne

Ważnym zagadnieniem jest tematyka ogłaszanych przez samorządy konkursów ofert. Tematyka ta jest ścisłe związana z zdiagnozowanymi w dokumentach programowych i strategicznych problemami. Za zapisami dokumentacyjnymi idą środki na ich rozwiązania, dlatego tak ważna jest diagnoza problemów)

W kontekście przeciwdziałania dyskryminacji, większość samorządów ogłasza konkursy, które nakierowane są na poprawę sytuacji grup będących w trudniejszym położeniu społecznym, np. seniorów, osób z niepełnosprawnościami.

„Ponad połowa przebadanych urzędów zadeklarowała prowadzenie w ostatnim roku działań skierowanych do poszczególnych grup społecznych. (…) Najczęściej działania urzędów kierowane są do osób należących do grup o niskim statusie społeczno- ekonomicznym: osób biednych, bezdomnych lub bezrobotnych: działania te stanowiły 57% aktywności urzędów na rzecz grup społecznych w 2010 roku. Innymi ważnymi grupami docelowymi działań urzędów są: osoby z niepełnosprawnością ruchową i intelektualną (56% działań urzędów skierowane było do takich osób) i seniorzy, osoby powyżej (51% urzędów). Nieco mniej urzędy interesują się potrzebami kobiet, zaledwie co trzecie działanie społeczne urzędu (36%) (…) Jedynie co 5 działanie społeczne urzędów skierowane jest do mniejszości narodowych, a co 6 (17% ) do mniejszości etnicznych lub rasowych. Jedynie 5% działań urzędów to działania na rzecz mniejszości religijnych, z zaledwie 3% to działania skierowane  do mniejszości seksualnych.

Działania urzędów na rzecz grup dyskryminowanych lub zagrożonych dyskryminacją nie mają, jak się wydaje na celu zintegrowanego promowania zasady równości; służą one raczej doraźnej pomocy tym grupom i polegają na reagowaniu na indywidualne przypadki nierówności.  Świadczy on tym między  innymi wspomniany powyżej fakt, iż zaledwie 12% wszystkich polskich urzędów prowadziło w 2010 roku jakiekolwiek działania działania skierowane na promowanie zasady równości i przeciwdziałanie dyskryminacji w swoich społecznościach lokalnych.” (Standard Równości” a praktyka polskich samorządów na podstawie badań ankietowych przeprowadzonych dla 117 jednostek samorządowych)
 

Wśród 12% urzędów, które prowadziły działania promujące przeciwdziałanie dyskryminacji znalazł się m.in. Urząd Miasta st. Warszawy. Działania przez niego podjęte dotyczyły przeciwdziałaniu dyskryminacji ze względu na kolor skóry wśród kierowników i selekcjonerów klubów nocnych. Działania te zostały podjęte na skutek zdiagnozowaniu aktów dyskryminacji w tych placówkach.

Ogłoszenie konkursowe.

Informacja o projekcie:

Konkurs stał się tylko jednym z elementów Programu Miasta poświęconego przeciwdziałaniu dyskryminacji. Poza szkoleniami dofinansowano wydanie publikacji "Inspirator równościowy" poświęconej tej tematyce, która została zamieszczona na stronach urzędu Miasta oraz zorganizowano seminarium poświęcone dalszym możliwościom Urzędu Miasta i organizacji pozarządowych w zakresie przeciwdziałania dyskryminacji w Warszawie.

 

Opublikowano w maju 2013 roku

 

Do pobrania: