Słownik

Zrównoważony rozwój

"Na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie” (WCED 1987). Definicja ta została sformułowana w raporcie „Nasza wspólna przyszłość” wydanym przez  Światową Komisję ds. Środowiska i Rozwoju (ang. the World Commission on Environment and Development), zwaną również "Komisją Brundtland". W tym czasie Zgromadzenie Ogólne ONZ dostrzegło, że na skutek ludzkiej aktywności nastąpiło pogorszenie jakości środowiska oraz nieodwracalne wyczerpanie zasobów naturalnych, o czym od lat '60 alarmowali naukowcy.  

Pomimo iż pierwotnie to stan środowiska naturalnego był przyczynkiem do stworzenia koncepcji zrównoważonego rozwoju (ZR), od początku łączono występujące zjawiska (takie jak zmiany klimatyczne) z działalnością człowieka  (kulturową, społeczną i technologiczną), na którą wpływ miał także rozwój gospodarczy i rozbudowa przemysłu. Dziś wskazuje się na trzy filary zrównoważonego rozwoju: społeczeństwo, środowisko i gospodarkę, które to są nierozerwalnie ze sobą powiązane. Zrównoważony rozwój gospodarczy powinien prowadzić do większej spójności społecznej (wyrównania szans, przeciwdziałania dyskryminacji i wykluczeniu, większej równości ekonomicznej) i do podniesienia jakości środowiska naturalnego (ograniczenia negatywnego wpływu na środowisko (tzw. efektów przecieku/efektów zewnętrznych) zarówno produkcji, jak i konsumpcji, oraz ochrony ekosystemów). Niektórzy ekonomiści zauważają, że następuje era końca wzrostu gospodarczego i dopiero w tych nowych warunkach będzie możliwy sprawiedliwy podział zasobów i głębsza refleksja nad przyszłością planety.

W kontekście równości społecznej Raport Brundtland zwraca uwagę na dwa kluczowe pojęcia:

  • podstawowych potrzeb ludzkich, które powinny być zaspokojone, w szczególności w najbiedniejszych rejonach świata, którym należy nadać najwyższy priorytet (mówią o tym także Milenijne Cele Rozwoju);
  • ograniczonych możliwości, w szczególności wytrzymałości światowego systemu ekologicznego i zdolności do zaspokojenia potrzeb obecnych i przyszłych pokoleń przez stan techniki i organizacji społecznej.

Teoria zrównoważonego rozwoju uwzględnia postawy transdyscyplinarne i stawia pytania dotyczące możliwości osiągnięcia wysokich standardów ekonomicznych, społeczno-kulturowych i ekologicznych w granicach tolerancji natury. Kieruje się ona zasadami etycznymi, za podstawową wartość przyjmując sprawiedliwość wewnątrzpokoleniową i międzypokoleniową oraz odpowiedzialność (Rogall 2010:130-132). Dlatego „zielony kapitalizm” nie jest pojęciem tożsamym z doktryną zrównoważonego rozwoju, gdyż ZR wskazuje jednoznacznie, że paradygmat wzrostu należy zastąpić paradygmatem zrównoważenia.

Podstawowymi założeniami ekonomii zrównoważonego rozwoju  są:

  • rozwój zorientowany na człowieka (people-centred) i systematyczne wzmacnianie pozycji ludzi (a nie kapitału),
  • ewolucja od modelu „bogactwa narodów” do modelu ekologicznie zrównoważonego, zdecentralizowanego, wielo-poziomowego systemu ekonomicznego jednego świata,
  • przywrócenie na kluczowe miejsce polityczne wartości etycznych w życiu i myśli ekonomicznej,
  • szacunek dla wartości jakościowych, a nie jedynie ilościowych,
  • szacunek dla wartości ważnych dla kobiet, nie tylko dla mężczyzn,
  • systematyczna ochrona zasobów i środowiska jako podstaw środowiskowego zrównoważonego rozwoju (Robertson 2005:4-5).

James Robertson wskazuje także na ramy strategiczne zmian, które należałoby wdrożyć w prowadzonej polityce: hodowli i upraw, podróżowania i transportu, energii, pracy, stylu życia i spójności społecznej, lokalnego rozwoju, technologii, biznesu, opieki zdrowotnej i polityce prawnej. We wszystkich tych obszarach należy:

  • zmienić system podatkowy na rzecz rozwoju korzystnego dla środowiska, wyższego poziomu zatrudnienia i użyteczności pracy,
  • wprowadzić Dochód Obywatelski płacony bezwarunkowo wszystkim obywatelom w miejsce obecnie istniejących form pomocy społecznej,
  • zakończyć subsydiowanie z pieniędzy publicznych projektów, programów i inwestycji sprzyjających niezrównoważonemu rozwojowi, a wprowadzić politykę zamówień publicznych sprzyjających zaadoptowaniu przez przedsiębiorców i inne podmioty zrównoważonych praktyk,
  • rozwijać rachunkowość, audyt i procedury raportowania (i inne procedury akredytacji), aby osiągnąć zrównoważony poziom wydajności biznesu i innych instytucji oraz organizacji,
  • promować rozwój większej ilości samodzielnych gospodarek lokalnych (pomoc w rozwoju lokalnej bankowości, lokalnych instytucji finansowych, lokalnych środków płatniczych, sklepów i ułatwienie dostępu lokalnym społecznościom do lokalnych produktów),
  • redukować popyt (w szczególności na transport i energię) i uwzględniać skutki nadmiernej konsumpcji w rachunkach środowiskowych i gospodarczych,
  • wprowadzić zmiany w obecnym reżimie handlu światowego, tak aby wzmocnić zrównoważone formy handlu,
  • rozwinąć wskaźniki mierzące wydajność ekonomiczną, społeczną i środowiskową oraz postęp w osiąganiu zrównoważonego rozwoju (Robertson 2005:7).

Wymienione powyżej założenia i obszary strategiczne działań wskazują, że zrównoważonym rozwojem nie można nazwać wydatków wizerunkowych globalnych korporacji, które inwestując w kampanie marketingowe (zazwyczaj są to wydatki działu PR (public relations) stanowiące ułamek zysków osiąganych przez daną firmę) kreują się na podmioty przyjazne wszystkim swoim interesariuszom, w tym lokalnej społeczności i środowisku. Wskazują na to same nazwy wdrażanych koncepcji: „Corporate Social Responsibility (CSR)” - Społeczna Odpowiedzialność Biznesu, „Corporate Citizenship” - Społeczne Zaangażowanie, „Corporate Social Value” - Wartość Społeczno – Ekonomiczna. Innym sposobem na budowanie przyjaznego obrazu korporacji jest sponsorowanie przez nich fundacji ekologicznych (szczególnie w Polsce), które zajmują się legitymizowaniem nieetycznych działań firm, poprzez przyznawanie im dyplomów i certyfikatów ekologicznych, czy przygotowując dla nich analizy/ekspertyzy działalności na terenie danego kraju w oderwaniu od ich działalności globalnej. Równolegle do ww. inicjatyw PR, korporacje prowadzą politykę opartą na maksymalizacji zysków za wszelką cenę, niszcząc środowisko naturalne, eksploatując ponad miarę surowce, korumpując rządy, sponsorując dyktatury, łamiąc prawa człowieka (wykorzystując pracę dzieci, korzystając z niewolniczej i przymusowej pracy – przeważnie kobiet), spekulując (Werner i Weiss 2009:15-57). Działań tych w żaden sposób nie można usprawiedliwić.

Zrównoważony rozwój ujęty jest także w systemie prawa międzynarodowego. Do najważniejszych dokumentów zaliczyć należy: Agendę 21 przyjętą na Szczycie Ziemi – II Konferencji ONZ w Rio de Janeiro w 1992 roku (Agenda 1992) oraz Konwencję z Aarhus, która główny nacisk kładzie na prawa człowieka do czystego środowiska, ratyfikowaną w 2001 roku (Konwencja 1998).

W Polsce zasada zrównoważonego rozwoju została zapisana w art. 5 konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju”, tymczasem definicja zrównoważonego rozwoju zapisana jest w ustawie: "taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń” (Ustawa 2001).

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska


Źródła

Publikacje z zakresu