Słownik

Zbrodnia nienawiści

Według definicji Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (ODIHR-OSCE) przestępstwem z nienawiści jest każde przestępstwo natury kryminalnej, wymierzone w ludzi i ich mienie, w wyniku którego ofiara lub inny cel przestępstwa, są dobierane ze względu na ich faktyczne bądź domniemane powiązanie, związek, przynależność, członkostwo lub udzielanie wsparcia grupie wyróżnianej na podstawie cech charakterystycznych wspólnych dla jej członków, takich jak faktyczna lub domniemana rasa, narodowość lub pochodzenie etniczne, język, kolor skóry, religia, płeć, wiek, niepełnosprawność fizyczna lub psychiczna, orientacja seksualna lub inne podobne cechy.

Katalog zjawisk kwalifikowanych jako zbrodnie nienawiści jest bardzo szeroki i wbrew kojarzeniu słowa „zbrodnia” jedynie z najcięższymi przestępstwami, obejmuje także czyny o mniej dojmującym charakterze. Przestępstwami z nienawści mogą być: zabójstwo bądź usiłowanie zabójstwa, pobicie lub okaleczenie, tortury, napaść, w tym także na tle seksualnym, gwałt, uszkodzenie własności, rabunek, zastraszanie, prześladowanie, kierowanie pod czyimś adresem wyzwisk lub obelg, obraźliwe graffiti lub wiadomości, na przykład w formie e-maila.

Jako z jednej strony wspólny mianownik tych zachowań, z drugiej - odróżnienie ich od typowych przestępstw, można wskazać następujące charakterystyczne elementy:

  • motywy zachowania - dlaczego sprawca/ sprawczyni popełnia dany czyn?

Przyczyną podjęcia działań kwalifikowanych jako przestępstwa z nienawiści są uprzedzenia do określonej grupy społecznej, np. grupy etnicznej, narodowej, religijnej, światopoglądowej, grupy identyfikowanej na podstawie orientacji seksualnej bądź tożsamości płciowej. Takie rozróżnienie pozwala na inne zakwalifikowanie czynu zabronionego. Jeśli dana osoba działa kierując się swoimi poglądami, nienawiścią do grupy innych, nie będzie wówczas odpowiadać karnie tylko jako sprawca/ sprawczyni pobicia, ale jako sprawca/ sprawczyni stosowania przemocy przykładowo na tle rasistowskim.

  • podmioty zachowania - kogo dotyczy przestępstwo z nienawiści?

Ofiary postrzegane są jako przedstawiciele bądź sojusznicy określonej grupy, a nie jako osoby indywidualne.

  • konsekwencje zachowania – jakie skutki pociąga za sobą przestępstwo z nienawiści?

Wskazuje się, że w przeciwieństwie do klasycznych przestępstw, zbrodnie nienawiści mają odmienne i co do zasady bardziej dotkliwe konsekwencje zarówno dla osoby poszkodowanej, jej rodziny i bliskich, pozostałych przedstawicieli grupy społecznej, przez pryzmat której była postrzegana w momencie ataku, jak i całych społeczności lokalnych.

Przestępstwa z nienawiści mogą odciskać piętno na psychice ofiary, przyczyniając się do depresji, poczucia złości, lęku przed kolejnymi atakami i zwiększoną przemocą. Wskazuje się, że choć nie są to stany obce osobom doświadczającym podobnych zachowań z innych niż uprzedzenia powodów, to w przypadku ofiar zbrodni nienawiści występują one częściej.

Zachowania takie są także rodzajem komunikatu dla całej grupy, z ktorej pochodzi ofiara, że żaden jej członek bądź członkini nie może czuć się bezpiecznie i swodobnie w danej społeczności lokalnej. Akt ten informuje, że intencją pewnych osób lub środowisk jest dezaprobata, wykluczenie, separacja bądź eksterminacja określonej grupy, a co za tym idzie wszystkich jej przedstawicieli i przedstawicielek.

Wydarzenia takie, zwłaszcza, jeśli są bagatelizowane przez decydentów i funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości, mogą rozprzestrzeniać i nasilać się na danym obszarze. Mogą też powodować działania odwetowe oraz zjawisko spirali przemocy. Co więcej, nawet pozornie błahy incydent, ze względu na swoją symboliczną wymowę, może wywołać lawinę nienawiści, do wojny domowej czy aktów ludobójstwa włącznie.

Przestępstwa z nienawiści bywają także nazywane przestępstwami motywowanymi uprzedzeniami (ang. crimes motviated by prejudice), przestępstwami z uprzedzeń (ang. bias crimes) czy przemocą motywowaną uprzedzeniami (bias-motivated violence).

Zjawiskiem powiązanym ze zbrodniami z nienawiści jest mowa nienawiści(ang. hate speech). Do przestępstw motywowanych nienawiścią prowadzić mogą incydenty motywowane uprzedzeniami. Są to wynikające z nienawiści do danej grupy zachowania, przybierające różne formy, od przemocy fizycznej, psychicznej, werbalnej, seksualnej do ataków na osoby bliskie i mienie osób poszkodowanych, jednak w odróżnieniu od zbrodni nienawiści nie stanowiące przestępstwa w rozumieniu prawa karnego.

Polskie prawo nie stworzyło osobnej regulacji prawnej dotyczącej zbrodni nienawiści, tak jak ma to miejsce w kilku krajach na świecie, przykładowo w Stanach Zjednoczonych. Przepisy explicite bądź implicite mówiące o przestępstwach z nienawiści odnaleźć można w rożnych częściach Kodeksu Karnego, któy definiuje kilka typów czynów karalnych ze względu na towarzyszące im uprzedzenia rasowe, wyznaniowe, narodowe, polityczne, lub ze względu na określony światopogląd. Kodeks Karny w swoim dotychczasowym brzmieniu nie odnosi się do innych możliwych przyczyn takich aktów, takich jak orientacja seksualna, wiek, staus społeczno – ekonomiczny bądź niepełnosprawność ofiary.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

  • „Preventing and responding to hate crimes. A resource guide for NGO’s in the OSCE region”, OSCE-ODIHR, Warszawa 2009;

  • „Przemoc motywowana uprzedzeniami. Przestępstwa z nienawiści”, red. Anna Lipowska-Teutsch, Ewa Ryłko, Towarzystwo Interwencji Kryzysowej, Kraków 2007

  • „Przemoc motywowana homofobią”, red. Mirosława Makuchowska, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa 2011

Publikacje z zakresu