Słownik

Zagrożenie stereotypem

Pojęcie zagrożenia stereotypem odwołuje się do możliwego wpływu stereotypowych przekonań na osoby przynależące do grup, do których stereotyp się odnosi.

Pojęcie stereotypu wprowadził do nauk społecznych Walter Lippmann, amerykański publicysta, politolog i socjolog, odwołując się do niego w swojej książce „Public opinion”, wydanej w USA w 1922 roku. Stereotyp to krzywdzące uogólnienie, uproszczone przekonanie powszechne i przekazywane w danej grupie czy społeczności, odwołujące się do cech przypisywanych osobom ze względu na ich przynależność do danej grupy, wyróżnionej ze względu na konkretną kategorię tożsamościową, np. płeć, narodowość, religię / wyznanie, wiek itp. Stereotyp nie jest podatny na zmianę, jest nacechowany emocjonalnie, ma także charakter wartościujący, oceniający.

Zagrożenie stereotypem wiąże się z wpływem świadomości funkcjonującego stereotypu na osoby należące do stereotypizowanych grup. Przywoływane w literaturze tematu badania prowadzone dotąd nad tym zjawiskiem odnoszą się głównie do stereotypów na temat zdolności intelektualnych danej grupy.

Zagrożenie stereotypem to zwykle sytuacja, w której osoby należące do grupy obarczonej stereotypem, obawiając się jego potwierdzenia, starają się unikać wszelkich zachowań, które mogłyby w oczach innych ludzi i w ich własnych, dowieść słuszności stereotypu. Uwewnętrzniony stereotyp staje się bardzo ważnym punktem odniesienia i zaangażowania ich uwagi. Gdy osoby te znajdują się w sytuacji sprawdzania kompetencji, umiejętności, wiedzy, predyspozycji itp. w wymiarze związanym ze stereotypem, występuje u nich niepokój, że stereotyp ten się potwierdzi. Wtedy ich uwaga koncentruje się w dużej mierze na próbie udowodnienia, że to uproszczone przekonanie nie jest prawdziwe.  Powoduje to, że mniej uwagi osoby te poświęcają wykonaniu zadania i ich wyniki są słabsze, niż ich indywidualny potencjał, choć motywacja do jak najlepszego wykonania zadania jest bardzo wysoka. W ten sposób oddziaływanie uwewnętrznionego stereotypu skutkuje gorszymi wynikami i ograniczeniem szansy wykorzystania swojego osobistego potencjału.

Badania prowadzone w USA nad zagrożeniem stereotypem odnoszą się m.in. do stereotypowych przekonań na temat zdolności intelektualnych kobiet czy osób o niskim statusie społeczno-ekonomicznym.

Grupę kobiet stawiano w sytuacji sprawdzania ich kompetencji w dziedzinie matematyki, w której stereotypowo kobiety są postrzegane jako mniej utalentowane od mężczyzn. Gdy badana grupa kobiet została poinformowana, że ich wyniki w teście matematycznym posłużą diagnozie ich umiejętności matematycznych, koncentracja na stereotypie „nieuzdolnionych matematycznie kobiet” i próbie udowodnienia jego niesłuszności była tak silna, że kobiety te wypadły w teście zdecydowanie gorzej, niż wtedy, gdy informacja o diagnostycznym charakterze testu nie padła. W pierwszym wypadku kobiety wypadły w teście gorzej, niż kontrolna grupa mężczyzn, w drugim wyniki kobiet  były równie dobre jak mężczyzn.

Podobnie działo się w przypadku osób o niskim statusie społeczno-ekonomicznym. W teście, który określono jako diagnostyczny dla kompetencji intelektualnych, wyniki osób z grupy niżej uposażonych były słabsze, niż wyniki osób o wyższym statusie. Jeśli nie odwoływano się do diagnostycznego, oceniającego kompetencje charakteru testu, wyniki osób ubogich były porównywalne z wynikami osób z grupy o wyższym statusie. 

Obawa przed potwierdzeniem stereotypu powoduje, że osoby z grup, których stereotypy dotyczą, rzadziej angażują się w dziedziny, w których silne jest stereotypowe postrzeganie ich kompetencji czy umiejętności. Lęk ten może mieć także wpływ na osłabianie przez osoby należące do grup stereotypizowanych ich motywacji do podejmowania działań w obszarze, do którego stereotyp się odwołuje czy do identyfikowania samych siebie jako osób uzdolnionych lub mogących osiągnąć sukces w danej dziedzinie.

Badania wskazują także, że ograniczający wpływ koncentracji uwagi na stereotypie na osiągane wyniki może mieć także miejsce w sytuacji, gdy stereotyp odwołuje się nie tyle do przypisywanych mniejszych, co większych zdolności czy możliwości osób z danej grupy w pewnym obszarze. Także w tym przypadku koncentracja na stereotypie – i tym razem próbach jego potwierdzenia – wpływa negatywnie na poziom osiąganych wyników i ocenę swoich własnych kompetencji. A zatem zarówno w sytuacji, gdy mamy do czynienia ze stereotypowym przekazem mówiącym o niższych kompetencjach, jak i w przypadku, gdy przekaz ten odnosi się do wyższych kompetencji osób z danej grupy, koncentracja na stereotypowym wizerunku danej grupy jest tak silna, że wpływa obniżająco na osiągane w sytuacjach testowych wyniki.

Opracowane przez: Natalia Sarata
Fundacja Przestrzeń Kobiet

Źródła

  • Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski, red. Maja Branka, Dominika Cieślikowska, Stowarzyszenie Willa Decjusza, Kraków 2010  

  • Todd D. Nelson, Psychologia uprzedzeń, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003

Publikacje z zakresu