Słownik

Zagłada Romów

Eksterminacja Romów i Sinti w okresie II wojny światowej na terenie III Rzeszy, na ziemiach przez nią zaanektowanych, okupowanych oraz w części krajów z nią sprzymierzonych.

Na określenie Zagłady Cyganów proponowano różne terminy – Porrajmos (w języku romani pochłonięcie), Samudaripen (rom. zagłada), Kali Traš (rom. czarny strach), żadna z nich jednak się nie przyjęła wśród Romów.

Jeszcze przed dojściem do władzy nazistów, w roku 1926 w Bawarii uchwalono „Prawo o zwalczaniu Cyganów, wędrowców i osób uchylających się od pracy”, ustawę  która posłużyła za wzór innym landom. Na jej podstawie Romów poddawano licznym kontrolom, zakazom, przymusowemu osiedlaniu. Trzy lata później przedstawiciele poszczególnych krajów niemieckich podpisali umowę o wspólnej „walce z plagą cygańską”. Jednocześnie zaczęły powstawać „miejskie obozy cygańskie”, początkowo stanowiące teren wyznaczony na obozowiska taborów, z czasem o charakterze zamkniętym,  miejsca przymusowego pobytu Sinti i Romów, gdzie zaczęto umieszczać także tych, którzy prowadzili osiadły tryb życia.

Po dojściu do władzy Hitlera nową funkcją „obozów cygańskich”, których liczba wzrosła,  stało się izolowanie Sinti i Romów od reszty społeczeństwa. Do internowania w obozie kwalifikowały: korzystanie z pomocy społecznej, „niewłaściwe zachowanie społeczne” oraz „mniejsza wartość rasowa”. Cyganów traktowano jako „nieprzystosowanych społecznie”, potem „naukowo stwierdzono” istnienie biologicznych uwarunkowań nieprzystosowania, wreszcie uznano ich za „niewartą życia” rasę. Jako niewątpliwi Aryjczycy nie zostali wymienieni w Ustawach Norymberskich, jednak objęły ich akty prawne wykonawcze – w ten sposób zabroniono im związków z „rasowo czystymi” Niemcami, ograniczono prawa wyborcze, wreszcie pozbawiono praw obywatelskich.

W 1936 roku z ramienia Departamentu Zdrowia Rzeszy utworzono Instytut Badania Higieny Rasowej i Biologii Populacyjnej, którego szefem został psychiatra, dr Robert Ritter. Celem działania Instytutu miało być „zbadanie za pomocą ścisłych metod” biologicznych (a zwłaszcza genetycznych) przyczyn społecznego nieprzystosowania. Instytut opracował zasady identyfikacji Cyganów i szczegółowy rejestr prawie 30 tysięcy niemieckich Romów i Sinti. Cyganów podzielono na kategorie, otrzymali też specjalne dokumenty tożsamości: brunatny dla uznanych za „czystych rasowo” Cyganów, brązowy w niebieskie paski dla Cyganów „krwi mieszanej”. Jednoznaczne sformułowanie określające prześladowania Romów jako kwestię rasową zostało wyrażone w „Dekrecie o walce z plagą cygańską” wydanym przez Himmlera w roku 1938: w oparciu o wiedzę pochodzącą z biologicznych badań rasowych (…) właściwą metodą rozwiązania kwestii cygańskiej powinno być traktowanie jej jako problemu rasowego. Sam Himmler należał też do zainteresowanych stworzeniem „rezerwatu”, w którym umieszczono by pewną liczbę osób „czystych rasowo”, po to by prowadzić badania nad ich „dziedzictwem aryjskim”. Rezerwat ten miał powstać na pograniczu austriacko-węgierskim, nigdy jednak planów tych nie zrealizowano.

Od roku 1936 Cyganie niemieccy, a od 1938 także mieszkający w Austrii,  byli wysyłani do obozów koncentracyjnych – Dachau, Buchenwaldu, Sachsenchausen i Ravensbruck, potem także Mauthausen. W roku 1940 rozpoczęły się deportacje do Polski, gdzie umieszczano ich w gettach i obozach pracy. W grudniu 1942 Himmler wydal tak zwany „rozkaz oświęcimski”, nakazujący deportację Sinti i Romów z Niemiec, a potem także z Protektoratu Czech i Moraw oraz z części Polski do obozu Auschwitz-Birkenau. Miały z niej być wyłączone osoby „społecznie przystosowane”, zasady tej nie przestrzegały jednak władze lokalne, korzystające z możliwości pozbycia się Cyganów. Dlatego też w Auschwitz znaleźli się Romowie i Sinti całkowicie zasymilowani, w tym cygańscy żołnierze Wehrmachtu, długoletni członek NSDAP oraz przewodnicząca hitlerowskiego Związku Dziewcząt Niemieckich z Berlina. W zorganizowanym w Auschwitz-Birkenau Zigeunerlager (przetrzymywano tam całe rodziny, kobiety, dzieci i mężczyzn razem) znalazło się około 23 tysięcy Cyganów, z których większość zmarła z głodu i chorób. Ostateczną likwidację Zigeunerlager zamierzano przeprowadzić w maju 1944, jednak więźniowie, uprzedzeni przez Lagerfuhrera podobozu, Georga Boniguta, uzbrojeni w łomy, noże, kamienie i łopaty odmówili wyjścia z baraków i esesmani odjechali. Jednak zagłada trwała, stopniowo usuwano osoby mogące stawić opór i wreszcie pozostałych przy życiu więźniów wymordowano w komorach gazowych 2 sierpnia 1944, która to data obchodzona jest teraz jako Dzień Pamięci o Zagładzie Romów.

Oprócz Auschwitz miejscami masowej zagłady Romów w Polsce były: Treblinka, Bełżec, Sobibór. W Chełmnie nad Nerem już w styczniu 1942 r. wymordowano Cyganów z austriackiego Burgenlandu, umieszczonych wcześniej w specjalnie wydzielonej części łódzkiego getta. Do  Zigeunerlager Litzmannstadt  w listopadzie 1941 przywieziono około  5000 Romów i Sinti, w większości dzieci i starców, pochodzących ze zorganizowanego przez lokalną opiekę społeczną obozu Lackenbach. Wśród stłoczonych w kilku kamienicach ludzi wybuchła epidemia tyfusu, przewieziono ich wówczas do obozu Kulmhof we wsi Chełmno i zagazowano w specjalnie przystosowanych ciężarówkach.

Cyganów z części Polski okupowanej wcześniej przez ZSRR oraz z terenów Związku Radzieckiego najczęściej rozstrzeliwano na miejscu, zdarzało się też, że podpalano obozowiska lub wpędzano ludzi na cienki lód, by zatonęli.   Eksterminacji dokonywały Einsatzgruppen i miała ona charakter czysto rasowy, nie uwzględniano trybu życia czy stopnia „uspołecznienia” mordowanych.

W będącej pod okupacją i rządzonej przez kolaboracyjny rząd Nedicia Serbii, Romów rozstrzeliwano jako zakładników, w proporcji 100 za jednego zabitego Niemca. Wszyscy Cyganie zostali zarejestrowani, oznakowani, wreszcie wymordowani. W sierpniu 1942 ogłoszono, że „Serbia jest jedynym krajem, w którym rozwiązano zarówno problem Żydów, jak i Cyganów”.

W rządzonej przez miejscowych faszystów Chorwacji odpowiednikiem Auschwitz był obóz Jasenowac, w którym  w niezwykle okrutny sposób wymordowano od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy ludzi, w tym Cyganów (liczbę romskich ofiar obozu szacuje się na 20-30 tysięcy).

We Włoszech zaczęto od deportowania Romów przybyłych zza granicy, głównie z Jugosławii, potem internowano zarówno zagranicznych, jak i włoskich Cyganów.

W Rumunii, gdzie przed wojną liczbę Romów szacowano na co najmniej 200 000,  postanowiono deportować ich na teren Zadniestrza. W rezultacie przewieziono tam ponad 30 tysięcy Romów, z których 2/3 zmarło z powodu głodu, chorób, wyniszczającej pracy przymusowej. Istnieją też dowody na przeprowadzanie tam egzekucji przez SS i rumuńską policję.

Na Węgrzech do zorganizowanych prześladowań doszło dopiero po przejęciu władzy przez Strzałokrzyżowców, jesienią 1944. Romów zaczęto wówczas umieszczać w obozach przejściowych, z których byli deportowani do Dachau, Auchwitz, Mauthausen i Ravensbruck. Trudno określić liczbę zamordowanych i zmarłych z powodu ciężkich warunków – szacunki wahają się od jednego tysiąca do 50 tysięcy ofiar.

Na Słowacji i w Bułgarii nie miało miejsca ludobójstwo Cyganów.

Niezmiernie trudno oszacować, ilu Romów i Sinti zostało wymordowanych przez nazistów. Przyjmuje się obecnie liczbę pół miliona, jest to jednak wartość szacunkowa i według części uczonych - symboliczna. Nie da się też precyzyjnie ustalić, jaki procent ludności romskiej padł ofiarą nazistowskich zbrodni i rasizmu – szacuje się, że było to od 30 do 50% populacji.

Przez wiele lat po wojnie niewielu wiedziało o zagładzie Romów, bez echa pozostawały glosy Jerzego Ficowskiego czy Szymona Wiesenthala. Dopiero strajk głodowy niemieckich Cyganów na terenie obozu Dachau w roku 1980 spowodował, że podjęto temat. Pierwszą międzynarodową konferencję poświęconą Zagładzie Romów zorganizowała w roku 1983 w Warszawie Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich. Aktualnie Zagłada Romów jest przedmiotem wielu dyskusji uczonych, spierających się zarówno o szczegóły dotyczące przebiegu wydarzeń, jak  o jej charakter, miejsce jakie zajmuje w pamięci samych Romów, znaczenie jakie ma dla kształtowania się ich tożsamości narodowej.

Opracowane przez: Małgorzata Wyczałkowska

Obszar Historia

Źródła

  • Bartosz, Adam: Nie bój się Cygana, Wydawnictwo Pogranicze, Sejny 2004

  • Frazer, Angus: Dzieje Cyganów, PIW, Warszawa 2001

  • Kapralski, Sławomir: Naród z popiołów. Pamięć zagłady a tożsamość Romów, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012,

  • Arendt, Hannah: Eichmann w Jerozolimie, Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK, Krakow 1987, s. 235-236

Publikacje z zakresu