Słownik

Wykluczenie społeczne

Wykluczenie społeczne to sytuacja, gdy obywatel, będący członkiem społeczeństwa, nie może w pełni uczestniczyć w ważnych aspektach życia społecznego. Sytuacja ta jest niezależna od jednostki i znajduje się poza jej kontrolą. Wykluczenie społeczne ma charakter wielowymiarowy i może dotyczyć wielu dziedzin życia: edukacji, gospodarki, kultury, polityki. Może mieć charakter braku dostępu do usług medycznych, społecznych. Może też być wynikiem ograniczenia praw obywatelskich.

Ponieważ wykluczenie społeczne dotyczyć może wielu płaszczyzn życia, trudno jest jednoznacznie podać skończony katalog cech, które decydują o niemożności uczestnictwa – wykluczeniu z życia społecznego.

Zbudowano wiele koncepcji wykluczenia społecznego. Według Hilary Silver można wyróżnić trzy podejścia do wykluczenia społecznego:

  • wykluczenie społeczne jest postrzegane jako zerwanie więzi społecznej między jednostką i społeczeństwem, określanej jako solidarność społeczna. Jednostka ulega wykluczeniu, gdy nie uczestniczy w życiu zbiorowym lub też nie przejawia aktywności obywatelskiej.
  • wykluczenie społeczne jest konsekwencją zróżnicowania, ekonomicznego podziału pracy,
  • oddzielenia różnych sfer życia zbiorowego. Jednostka ulega wykluczeniu, gdy nie uczestniczy w procesie wymiany dóbr czy usług.
  • wykluczenie społeczne jest konsekwencją powstania i działania monopoli różnych grup.

Grupa dominująca monopolizuje dostęp do różnych zasobów, a tym samym korzyści wynikające z przynależności do tej grupy. Jednostka ulega wykluczeniu ze względu na ograniczenie praw społecznych i socjalnych, zagwarantowanych tylko dla pewnych grup.

Przejawami wykluczenia społecznego może być ograniczony dostęp do szkolnictwa. Niemożność znalezienia pracy ze względu na wiek czy niepełnosprawność. Niemożność zaspokojenia potrzeb ze względu na bardzo niskie zarobki. Brak dostępu do usług medycznych w sytuacjach pilnych lub wymagających specjalistycznej diagnostyki. 

Niedostosowany do potrzeb niepełnosprawnych powszechny transport zbiorowy. Niemożność wzięcia udziału w wyborach osób chorych i niepełnosprawnych. Brak dostępu do kultury ze względu na relatywnie wysoką cenę. Brak dostępu do informacji, w tym dostępu do internetu.    

Najczęściej wymienianymi przyczynami wykluczenia społecznego jest ubóstwo i bezrobocie. Grupy najbardziej narażone na wykluczenie społeczne to:  osoby niepełnosprawne, uzależnieni, długotrwale bezrobotni, opuszczający zakłady karne, kobiety samotnie wychowujące dzieci, osoby o niskich kwalifikacjach zawodowych, starsze osoby samotne, bezdomni, dzieci wychowujące się poza rodziną,  imigranci oraz członkowie mniejszości narodowych.

Opracowane przez: Małgorzata Peretiatkowicz-Czyż i Piotr Todys
Fundacja TUS

Źródła

  • Ryszard Szarfenberg: Marginalizacja i wykluczenie społeczne. Wykłady, Instytut Polityki Społecznej, Uniwersytet Warszawski, Warszawa, kwiecień 2006
  • DIAGNOZA SPOŁECZNA 2011. WARUNKI I JAKOŚĆ ŻYCIA POLAKÓW. RAPORT, Redakcja Janusz Czapiński, Tomasz Panek
Publikacje z zakresu