Słownik

Wykluczenie prawne

(ekskluzja prawna, marginalizacja prawna)

występuje w sytuacji, w której norma prawna, praktyka funkcjonowania prawa lub ograniczony dostęp do korzystania z prawa utrudniają bądź uniemożliwiają jednostkom funkcjonowanie w różnych obszarach życia. Wykluczenie prawne może dotyczyć całego społeczeństwa (np. w systemie totalitarnym) jak i wybranych grup społecznych.

Wykluczenie prawne jest pojęciem złożonym - może do niego dochodzić z różnym natężeniem, w różnych aspektach systemu prawnego.

Zjawiskiem tym określa się m.in. nieprzyznanie niektórym członkom społeczności uprawnień, przysługujących na mocy prawa wszystkim mieszkańcom kraju / obywatelom. Jako przykład wykluczenia prawnego w tym obszarze można podać sytuację lesbijek, gejów i osób biseksualnych w Polsce. Z powodu braku możliwości zawarcia związku  z wybraną osobą i uzyskania związanych  z tym uprawnień (np. spadkowych) nie mogą oni cieszyć się taką pełnią praw jak pozostali heteroseksualni obywatele i obywatelki.

Do wykluczenia może dojść także na etapie stosowania (próby stosowania) prawa. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że w Polsce mamy do czynienia z ograniczonym dostępem do bazy aktów prawnych. Dodatkową barierę może stanowić niezrozumiałość i wzajemna niespójność regulacji, których analiza i zastosowanie wymaga eksperckiego prawniczego przygotowania. To z kolei może prowadzić do niskiej wiedzy prawnej o przysługujących jednostkom prawach i środkach ich ochrony (tzw. świadomość prawna). Wówczas trudno oczekiwać, że osoby będą dochodziły swoich praw. W perspektywie antydyskryminacyjnej stanowi to istotne wyzwanie, ponieważ osoby doświadczające wykluczenia prawnego często pochodzą z grup narażonych na nierówne traktowanie, a więc z grup, dla których wiedza ta wydaje się szczególnie ważnym, potrzebnym zasobem.

Niekiedy rezygnacja z przyznanych uprawnień nie jest wynikiem braku wiedzy, ale ograniczonych możliwości (wysokie koszty sądowe, brak dostępnego poradnictwa prawnego, brak szans na bezpłatną reprezentację procesową). Intencjonalna rezygnacja z tzw. dochodzenia swoich praw przed organami władzy może być także związana z przeświadczeniem o braku skuteczności drogi prawnej czy szerzej instytucji publicznych stojących na straży prawa (przykładem może być proporcjonalnie niewielka ilość postępowań wnoszonych przez kobiety doświadczające przemocy domowej). W odniesieniu do powyższych przykładów stosuje się pojęcie tzw. wykluczenia prawnego świadomościowego, związanego z wiedzą prawną, znajomością procedur prawnych, ale także ich oceną.

Wykluczenie prawne może mieć także wymiar legislacyjny. Dochodzi to niego wówczas, gdy przedstawiciele i przedstawicielki danej grupy społecznej są pozbawione możliwości artykulacji swoich potrzeb i interesów na etapie stanowienia prawa. Ten rodzaj wykluczenia prowadzi do efektu błędnego koła - prawo wyklucza pewne grupy, bo nie dostrzega ich obecności, a nie może ich dostrzec, bo  wykluczeni nie mają faktycznej siły lub możliwości dojścia do głosu.

Ten ostatni aspekt wykluczenia prawnego pokazuje jego związek z szerszym zjawiskiem wykluczenia społecznego. Wykluczenie prawne może plasować się w różnych miejscach wykluczeniowego łańcucha – albo powodować lub wzmagać marginalizację danej grupy społecznej (jak w akapicie powyżej) albo być skutkiem innych wcześniejszych wykluczeń (przykładowo – gdy z powodu szeregu barier spotykających osoby z niepełnosprawnością nie mogą one, w takim stopniu jak reszta społeczeństwa, korzystać z ochrony prawnej).

Wykluczenie prawne może być także przejawem nierównego traktowania (dyskryminacji).

W analizie zjawiska wykluczenia prawnego warto podkreślić jego specyfikę w odniesieniu do konkretnych grup. Cytując Małgorzatę Łojowską analizującą zjawisko wykluczenia prawnego: „Przykładowo, dla wielu osób barierą w dostępie do  sądu są wysokie koszty sądowe, dla osoby z  niepełnosprawnością dodatkowo przeszkody architektoniczne, natomiast dla osoby homoseksualnej, niezależnie od jej zamożności i sprawności, brak praw, które pozwalają jej kierować pewne sprawy do sądu”.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Prawo

Źródła

  • Małgorzata Łojowska, „Wykluczenie prawne”, „Polski raport Social Watch 2010. Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce." Raport krajowy Polskiej Koalicji Social Watch i Polskiego Komitetu European Anti-Powerty Network, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa, 2011

  • Aleksandra Winiarska, Witold Klaus „Dyskryminacja i nierówne traktowanie jako zjawisko społeczno‐kulturowe”, [w:] „Zasada równości i zasada niedyskryminacji”, red. Bożena Kłos, Jolanta Szymańczak, Studia BAS Nr 2(26) 2011, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu, Warszawa, 2011

  • Karolina Majdzińska, „ Wykluczenie prawne jako fakt społeczny”, [w:] „Ubóstwo i wykluczenie. Wymiar ekonomiczny, społeczny i polityczny”, red. Agnieszka Grzędzińska, Karolina Majdzińska, Alina Sulowska, Szkoła Główna Handlowa, Bramasole PR & PH, Warszawa, 2010

Publikacje z zakresu