Słownik

Wykluczenie edukacyjne

Wykluczenie edukacyjne to obszar wykluczenia społecznego, opisujący nierówności w dostępie do kształcenia, a także różne mechanizmy, których działanie tworzy te nierówności. Nierówności edukacyjne odnoszą się do dwóch obszarów:
– nierówności warunków (różnice w sytuacji uczennic i uczniów np. pochodzących z miast i ze wsi; różnice związane ze środowiskiem rodzinnym, wykształceniem rodziców, systemem wartości, sytuacją życiową) oraz 
- nierówności wyników / rezultatów (różnice w wynikach nauki, na poziomie testów kompetencji, w proporcjach osób studiujących, najczęściej w odniesieniu do pochodzenia z miasta / ze wsi oraz z rodziny zamożnych / ubogich).

W problematyce związanej z wykluczeniem edukacyjnym zwraca się uwagę na następujące problemy składające się na wykluczenie czy pogłębiające je:

1. mała dostępność przedszkoli – niewystarczająca liczba miejsc w przedszkolach jest szczególnie istotna w środowiskach zagrożonych wykluczeniem społecznym czy dla dzieci wychowywanych w środowiskach rodzinnych, w których wspieranie rozwoju dziecka jest niewystarczające;

2. porzucanie nauki przed zakończeniem obowiązkowego kształcenia, powodujące niemożność nabycia wiedzy i umiejętności potrzebnych w dorosłym życiu, analfabetyzm i bardzo małe szanse na dalsze kształcenie, a tym samym na pełnoprawne funkcjonowanie na rynku pracy;

3. kształcenie zawodowe – do tego typu kształcenia trafiają wyłącznie osoby o najniższych wynikach nauce, i tak obrana ścieżka w praktyce uniemożliwia jej zmianę w kierunku ogólnokształcącym; jednocześnie kształcenie zawodowe jest niedostosowane do potrzeb rynku pracy, co stanowi dodatkowy czynnik wykluczania tych osób z rynku pracy;

4. selekcje określające dostępność szkół średnich – egzamin stanowiący zakończenie nauki w gimnazjum, będący podstawą do kwalifikowania uczennic i uczniów do liceów ogólnokształcących, średnich szkół zawodowych (liceów i techników) oraz zasadniczych szkół zawodowych. Naukę na studiach kontynuują przede wszystkim absolwenci/tki liceów ogólnokształcących, dla uczennic i uczniów szkół zawodowych dalsza ścieżka kształcenia jest praktycznie „niedrożna”;

5. kształcenie i dokształcanie dorosłych – korzystają z niego przede wszystkim młodzi ludzie, dobrze wykształceni i dobrze sytuowani – tym samym pogłębia się rozpiętość w dokształcaniu między nimi a grupami osób starszych, o niskich kwalifikacjach i/lub dochodach;

6. nierówności wynikające z selekcji szkolnej opartej na ocenach i testach – selekcja odwołująca się do uzdolnień, umiejętności i aspiracji powodująca, że dzieci zdolniejsze mają większe szanse edukacyjne (szanse na lepszą szkołę), a od jakości i poziomu wykształcenia zależy wiele szans życiowych – status, pozycja zawodowa, lepsze zarobki, kariera.

 

W kontekście wykluczenia edukacyjnego wskazuje się na pewien konflikt wartości i interesów, wyrażający się w tym, że w interesie społeczeństwa leży wybieranie najzdolniejszych i najbardziej utalentowanych osób i przygotowywanie ich do ważnych ról społecznych – w efekcie mówimy tu o selekcji sprzecznej z zasadą równych szans – równym dostępem do wiedzy, informacji, prawem do jednakowych warunków kształcenia.

Opracowane przez: Małgorzata Jonczy-Adamska
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Edukacja

Źródła

  • Piotr Kozarzewski: Wykluczenie edukacyjne, W: Maria Jarosz (red.) Wykluczeni. Wymiar społeczny, materialny i etniczny, ISP PAN, Warszawa 2008.  

  • Ireneusz Białecki: Wykluczenie edukacyjne, W: Ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce. Raport krajowy Polskiej Koalicji Social Watch i Polskiego Komitetu European Anti-Poverty Network, Warszawa 2010.

Publikacje z zakresu