Słownik

Umowy śmieciowe

Potocznie „umowami śmieciowymi” nazywane są wszelkie umowy cywilnoprawne,  zawierane przez pracodawcę/czynię i pracownika/cę na podstawie zgodnych oświadczeń woli, w których pracodawca/czyni zobowiązuje się do zapłaty ustalonego wynagrodzenia za pracę osobiście świadczoną przez pracownika/cę w miejscu i czasie określonym przez pracodawcę/czynię i pod jego/jej kierownictwem, które to umowy są niekorzystne dla pracownika/cy i wpływają na obniżenie jakości jego/jej życia (prekariat).

W przypadku „umowy śmieciowej” nie jest nawiązywany stosunek pracy na podstawie Kodeksu Pracy, tylko na podstawie Kodeksu Cywilnego, w związku z tym zarówno pracodawcę/czynię, jak i pracownika/cę nie obowiązują prawa i obowiązki wynikające z Kodeksu Pracy.

Do „umów śmieciowych” zaliczamy: umowy-zlecenie, umowy o dzieło i umowy agencyjne. Umowy te nie gwarantują prawa do urlopu, minimalnego wynagrodzenia i nie dają możliwości zrzeszania się w związkach zawodowych. W przypadku umów o dzieło (Kodeks Cywilny, art. 627–646) pracodawca/czyni, jeśli podpisuje ją z osobą spoza organizacji, nie jest zobowiązany/a do płacenia składek: emerytalnej, rentowej, zdrowotnej, wypadkowej i chorobowej. Świadczenia te są przeniesione na pracownika/cę, który/a musi de facto ponieść całe koszty pracy i ubezpieczać się we własnym zakresie (zjawisko takie jest również nazywane uspołecznianiem kosztów pracy). Niskie uposażenia wypłacane osobom na tego typu umowach i ich nieregularność sprawia, że wiele osób nie jest w stanie ponieść kosztów wyżej wymienionych ubezpieczeń. Osoby takie narażone są na wysokie ryzyko związane z brakiem opieki zdrowotnej, zabezpieczeń społecznych, a także lękiem przed brakiem środków do życia w momencie utracenia zdolności do pracy zarobkowej (brak składek emerytalnych i rentowych).

Tymczasem umowa-zlecenie (Kodeks Cywilny, art. 734 – 751) zobowiązuje zleceniodawcę/czynię do zapłaty:

- ubezpieczenia emerytalnego i rentowego,

- wypadkowego w przypadku wykonywania pracy przez pracownika/cę w siedzibie zleceniodawcy/czyni,

- chorobowego – dobrowolnie, na wniosek zleceniobiorcy/czyni.

Umowy agencyjne (Kodeks Cywilny, art. 758-764) dla osób świadczących pracę najemną mogą być przez agencję pracy tymczasowej dowolnie definiowane jako umowy o dzieło albo zlecenie. Praca najczęściej wykonywana jest sezonowo, a agencja pośredniczy pomiędzy zleceniodawcami a pracownikami, za co pobiera od zleceniodawców prowizję.

Brak poczucia bezpieczeństwa odczuwany przez osoby zatrudnione na „umowach śmieciowych” znacznie obniża ich jakość życia. Nie osiąganie stałych dochodów powoduje m.in. brak możliwości planowania finansowego np. otrzymania kredytu na zakup nieruchomości, działań inwestycyjnych i regularnego gromadzenia oszczędności – w tym emerytalnych. Dodatkowo perspektywa braku płaconych składek obciąża psychicznie pracownika/cę. Szczególnie w sytuacji, gdy osoba taka nie jest w stanie sama ich zapłacić i nie posiada oszczędności na wypadek zachorowań, odniesionych kontuzji, czy zapewnienie sobie opieki.

Przeważnie niskie wynagrodzenia otrzymywane przez pracowników zatrudnionych na „śmieciowych umowach” sprawiają, że żyją oni w lęku o przetrwanie, jednocześnie podejmując wiele prac zarobkowych, co prowadzi do znacznej intensyfikacji pracy oraz głodu czasu wolnego i wypoczynku. Niska płaca oraz brak stałości i stabilności nie pozwalają także na wyjazdy i relaks wraz z rodziną, mogą również prowadzić do ubóstwa. 

Zatrudnianie na „umowach śmieciowych”, czyli obniżanie kosztów przez pracodawców o składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych sprawia, że przyczyniają się oni także do oszczędności państwa na świadczeniach społecznych obecnie (brakuje pieniędzy na emerytury czy leczenie w obecnym systemie) i w przyszłości (np. pracownik nie posiada wystarczającego stażu pracy aby otrzymywać świadczenia emerytalne), co jest zjawiskiem niekorzystnym dla całego społeczeństwa.

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska

Przesłanki Wiek
Obszar Praca

Źródła

  • Kodeks Pracy, ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r.  

  • Kodeks Cywilny, ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r.

Publikacje z zakresu