Słownik

Świadoma konsumpcja

Konsumpcja oznacza zużywanie posiadanych dóbr (nabytych bądź wytworzonych) w celu zaspokojenia potrzeb. Każdy człowiek jest konsumentem w skali mikro, codziennie nabywając produkty i usługi odpowiadające na potrzeby zarówno fizjologiczne, jak i wyższe: bezpieczeństwa, przynależności, szacunku, uznania i realizacji (Maslow 1954). W makroekonomii konsumentami są gospodarstwa domowe, które prowadzą konsumpcję autonomiczną (niezależną od osiąganych dochodów), związaną z zaspokojeniem najważniejszych potrzeb (minimum subiektywnie uznane przez dane gospodarstwo za niezbędne do przeżycia), oraz konsumpcję dodatkową. Konsumpcja dodatkowa dotyczy dóbr wyższej jakości lub dóbr, na które popyt został sztucznie stworzony przez kampanie marketingowe, które nie są niezbędne do egzystencji (m.in. dobra luksusowe, produkty markowe (Klein 2004). Jej alternatywą jest oszczędzanie (Samuelson i Nordhaus 1997:199-214).

Świadoma konsumpcja oznacza refleksję nad własnym stylem życia i ograniczanie indywidualnej konsumpcji  (szczególnie energii ze źródeł nieodnawialnych), oraz zwracanie uwagi przy nabywaniu dóbr i usług na cały łańcuch wartości dodanej. Ocena ta dotyczy zarówno warunków pracy osób wytwarzających dane  dobro (przestrzeganie praw człowieka, zapewnienie odpowiednich, bezpiecznych warunków pracy i płacy); transportu (ograniczanie tzw. „food miles” czyli odległości, jakie produkty muszą pokonać, zanim znajdą się w gospodarstwach domowych),  jak i etycznego i ekologicznego wytwarzania (sprawdzanie, czy produkty nie są testowanie na zwierzętach, czy firma etycznie inwestuje swoje zyski, czy jest odpowiedzialna wobec otoczenia i ogranicza emisję substancji szkodliwych do środowiska – czyli tzw. efekty przecieku/ efekty zewnętrzne).

Świadomy/a konsument/ka według grupy eFTe (www.efte.org) kupuje produkty z logo „fair trade” czyli sprawiedliwego handlu, żywność ekologiczną (nie pochodzącą z rolnictwa i hodowli przemysłowych nadużywających pestycydów, czy traktujących zwierzęta niehumanitarnie), wyprodukowaną lokalnie, w tym przede wszystkim żywność sezonową. Ogranicza spożycie mięsa i nabiału, kupuje jajka kur z wolnego wybiegu. Taki konsument/ka segreguje odpady, aby zmniejszyć swój wpływ na środowisko naturalne, dodatkowo ponownie używa, przetwarza i naprawia rzeczy, które można jeszcze wykorzystać (np. wymienia się odzieżą ze znajomymi, lub kupuje odzież używaną). Osoba taka dba, by jej pieniądze były etycznie inwestowane (nie dla funduszy wspierających wojnę, reżimy, wyzysk), najlepiej lokalnie, wspomaga również rozwój inicjatyw w krajach rozwijających się (mikropożyczki, www.kiva.org). W swoim otoczeniu tworzy bank czasu, wymienia się umiejętnościami i dzieli się wiedzą (wymiana barterowa). Kupuje odpowiedzialnie (nie dla korporacji), wspiera przedsiębiorstwa społeczne (np. spółdzielnie socjalne), lokalne firmy i mikroprzedsiębiorstwa, które inwestują wypracowane zyski lokalnie. Świadomi konsumenci ograniczają zużycie energii w domu i w biurze (energooszczędne żarówki i sprzęty, zgaszone światło, uszczelnione okna i drzwi zimą), a także papieru (papier makulaturowy, drukowanie dwustronne) i wody (dokręcony kran, prysznic zamiast kąpieli, pełna pralka). Kupują ekokosmetyki i biodegradowalne środki chemiczne. Poruszają się komunikacją miejską, rowerem, pociągiem, autobusem, dzielą z innymi dojazdy (car pooling), kompensują CO(carbon offset). Świadoma  konsumpcja to życie w zgodzie z naturalnym otoczeniem (zarówno środowiskiem, jak i otoczeniem społeczno-kulturowym), a także wszelkim życiem na planecie (poprzez poszanowanie innych gatunków), w taki sposób, aby ograniczać zużycie zasobów (zrównoważony rozwój). Podstawową wartością świadomej konsumpcji jest sprawiedliwość wewnątrzpokoleniowa i międzypokoleniowa oraz odpowiedzialność (Rogall 2010:130-132).

Świadoma konsumpcja wpływa w dużym stopniu na pozycję kobiet na świecie, gdyż wspiera dobre praktyki etycznego zatrudniania i stwarzania odpowiednich warunków pracy (standardy fair trade). Przedsiębiorstwa kierujące się tylko zyskiem, łamiące prawa człowieka, wykorzystujące pracę dzieci (głównie międzynarodowe korporacje produkujące w strefach wolnego handlu (Export Processing Zones)) są skutecznie bojkotowane, a nacisk konsumencki i czarny PR (public relations) zmusza je do poszanowania prawa międzynarodowego. Organizacja ATTAC podaje, że od 70 do 90 proc. pracowników stref wolnego handlu  to kobiety, z tego znaczna część nie ma podpisanych umów o pracę (w Chinach do 60 proc. pracowników), czy dostępu do opieki zdrowotnej (do 90 proc.), (Mason 2004). Strefy takie istnieją w 116 krajach świata i zatrudniają 43 mln ludzi (dane z 2003 r. za: Sargent i Matthews 2009). Realizują one zamówienia koncernów, których siedziby znajdują się w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Japonii, Niemczech lub Kanadzie. Strefy takie przypominają suwerenne terytoria państwowe, na których nie obowiązują podatki od importu i eksportu, podatek dochodowy i od nieruchomości. W zakładach obowiązuje bezwzględna dyscyplina, brygadziści są brutalni, płace poniżej życiowego minimum, a praca jest monotonna i nie wymagająca kwalifikacji. Intensyfikacja pracy oraz trudne warunki (upał, hałas, brak standardów BHP) przyczyniają się dodatkowo do częstych wypadków, w tym śmiertelnych (Klein 2004: 222-247). Firmy takie nie liczą się także ze standardami ochrony środowiska i w żaden sposób nie są związane z lokalną społecznością. Świadomy konsument/ka nie zgadza się na taki światowy porządek i dlatego kupuje odpowiedzialnie.

Dodatkowo należy wspomnieć, że społeczno-kulturowa tożsamość płci (gender) odzwierciedlona jest także w konsumpcji gospodarstw domowych, gdyż to kobiety, które stereotypowo wykonują nieodpłatne prace (domowe, opiekuńcze czy reprodukcyjne) dokonują codziennych zakupów. Badania Boston Consulting Group wskazują, że kobiety kontrolują około 70 proc. wydatków gospodarstw domowych w krajach wysoko rozwiniętych (Roche, Ducasse i Liao 2011:16-18), w szczególności tych związanych z dobrami szybko – zbywalnymi (FMCG). Jak wskazano jednak powyżej świadoma konsumpcja nie ogranicza się jedynie do dóbr podstawowych takich jak artykuły spożywcze, chemia gospodarcza, kosmetyki, czy drobne artykuły gospodarstwa domowego, lecz dotyczy wszystkich procesów decyzyjnych związanych z etyką życia codziennego i wyborów dokonywanych zarówno przez kobiety i dziewczynki, jak i przez mężczyzn i chłopców.

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska


Źródła

  • Klein N. (2004), No Logo, Świat Literacki, Izabelin.  

  • Maslow A.H. (1954), Motivation and personality, Harper, New York.  

  • Mason B. (2004), Women workers face super-exploitation by global corporations, wsws.org  

  • Roche C., Ducasse P., Liao C. (2011), Navigating the New Consumer Realities, BCG, Boston.  

  • Rogall H. (2010), Ekonomia zrównoważonego rozwoju. Teoria i praktyka, Zysk i S-ka, Poznań.  

  • Samuelson P.A., Nordhaus W.D. (1997), Ekonomia 1, PWN, Warszawa.  

  • Sargent J., Matthews L. (2009), China vs. Mexico in the Global EPZ Industry: Maquiladoras, FDI Quality and Plant Mortality, University of Texas Pan America.

Publikacje z zakresu