Słownik

Status uchodźcy

Międzynarodowa forma ochrony nadawana cudzoziemcowi/cudzoziemce, którzy spełniają warunki określone w Konwencji dotyczącej statusu uchodźców z 28 lipca 1951 (Konwencja Genewska) i Protokole dotyczącym Uchodźców (Protokół Nowojorski) z 31 stycznia 1967.

Wedle definicji z tych dokumentów uchodźcą jest osoba, która „na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem, z powodu swojej rasy, religii, narodowości, grupy społecznej, przekonań politycznych znajduje się poza granicami kraju, którego jest obywatelem i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony państwa, którego jest obywatelem”.

Kluczowa dla funkcjonowania tej definicji okazuje się interpretacja takich pojęć, jak „prześladowanie” i „uzasadniona obawa”. Pierwsze z nich nie zostało wyjaśnione wprost w Konwencji Genewskiej, a jego rozumienie budzi kontrowersje i częstą niezgodę (co ma bezpośredni wpływ na decyzje związane z przyznawaniem statusu uchodźcy). Najczęściej korzysta się z definicji funkcjonujących w obszarze ochrony praw człowieka. W interpretacjach „uzasadnionej obawy” uwzględnia się z kolei takie elementy, jak stan psychiczny wnioskodawcy (subiektywne poczucie zagrożenia) oraz sytuację w kraju pochodzenia osoby (istnienie rzeczywistego zagrożenia prześladowaniem/ istnienie faktów uzasadniających odczuwanie obawy). Wedle dokumentów osoba ubiegająca się o status uchodźcy musi wykazać, że do prześladowań dochodziło w przeszłości lub że są one prawdopodobne w przyszłości.

W polskim prawie (Ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej) określa się, że prześladowania muszą prowadzić do poważnych naruszeń praw człowieka (poprzez powtarzalność, kumulację różnych działań lub zaniechań) i mogą przyjmować różną formę (użycie przemocy - fizycznej lub psychicznej, w tym przemocy seksualnej; stosowanie środków prawnych, administracyjnych, policyjnych lub sądowych w sposób dyskryminujący lub o charakterze dyskryminującym;  wszczęcie lub prowadzenie postępowania karnego albo ukaranie, w sposób, który ma charakter nieproporcjonalny lub dyskryminujący oraz z powodu odmowy odbycia służby wojskowej podczas konfliktu; brak prawa odwołania się do sądu od w/w kary; czyny skierowane przeciwko osobom ze względu na ich płeć lub małoletniość).

Takie pojęcia z definicji, jak rasa, narodowość i inne rozpatruje się najczęściej korzystając z szerokiej interpretacji cech prawdziwych lub przypisywanych danej osobie. Najmniej precyzyjny  termin, "określona grupa społeczna", odnosi się do grupy wyodrębnionej lub wyizolowanej od reszty społeczeństwa na skutek wspólnej charakterystyki, która nie może być zmieniona lub której zmiany nie powinno się oczekiwać ze względu na jej istotność dla godności danej osoby. Najczęściej, „grupami społecznymi” w tym rozumieniu, określa się grupy wyróżnione ze względu na płeć, orientację psychoseksualną, rodzinę, klasę, kastę,  lub dobrowolne zrzeszenia. W przypadku grupy społecznej wyróżnionej na podstawie płci przykładowymi przyczynami uchodźstwa mogą być, m. in.: przemoc domowa i seksualna, planowanie rodziny, mutylacja/obrzezanie. 

Rozpoczęcie postępowania o nadanie statusu uchodźcy wymaga złożenia wniosku osobiście przez cudzoziemca/cudzoziemkę podczas kontroli granicznej przy wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub w Nadwiślańskim Oddziale Straży Granicznej w Warszawie, jeśli osoba przebywa na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. W sytuacji gdy osoba, która chce złożyć wniosek uchodźczy, przebywa w ośrodku strzeżonym, areszcie lub zakładzie karnym zwraca się ona do komendanta oddziału Straży Granicznej zajmującego się danym miejsca detencji.

Konwencja Genewska zawiera pozytywne i negatywne przesłanki nadania statusu oraz okoliczności, gdy nadaną ochronę można utracić.

Klauzule włączające określają pozytywne przesłanki nadania statusu uchodźcy. Mówimy o nich, gdy osoba ubiegająca się o status uchodźcy:

  • przebywa poza krajem pochodzenia,
  • nie korzysta z ochrony innego państwa,
  • odczuwa uzasadnioną obawę przed prześladowaniem,
  • nie może lub nie chce korzystać z ochrony państwa pochodzenia,
  • nie zachodzą wobec niej klauzule wyłączające określone w Konwencji. 

Klauzule wyłączające, czyli negatywne przesłanki mówiące o okolicznościach, gdy osoba nie może uzyskać ochrony w postaci statusu uchodźcy. Dochodzi do tego, gdy:

  • popełniła przed przyjazdem do państwa ochrony zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości, poważną zbrodnię o charakterze niepolitycznym,
  • dopuściła się czynów sprzecznych z celami i zasadami narodów zjednoczonych,
  • aktualnie korzysta z pomocy lub ochrony innych organów lub agencji ONZ (w tym przybywa z bezpiecznego kraju trzeciego, który zapewnia jej dostęp do postępowania o nadanie statusu uchodźcy lub status uchodźcy został jej już nadany w innym kraju).

Klauzule ustania, czyli warunki sytuacji, w których utrzymywanie ochrony międzynarodowej nie jest już konieczne, a status uchodźcy może zostać cofnięty. Do takich okoliczności należą:

  • dobrowolne nabycie ochrony państwa pochodzenia,
  • dobrowolne przyjęcie obywatelstwa,
  • przyjęcie nowego obywatelstwa,
  • ponowne osiedlenie się w państwie pochodzenia,
  • ustanie warunków w związku z którymi nabyto status uchodźcy – chodzi o zasadnicze zmiany sytuacji.

Kwestia statusu uchodźcy i pozostałych form ochrony międzynarodowej pojawia się w słowniku tematycznym zamieszczonym na portalu rownosc.info, gdyż uchodźcy, a wcześniej osoby ubiegające się o tę formę ochrony narażone są na różne formy dyskryminacji. Jedną z dyskusyjnych spraw jest sama procedura nadawania statusu uchodźcy w Polsce. Dane pokazują, że liczba decyzji negatywnych w sprawie nadania statusu uchodźcy przeważa nad pozytywnymi (np. 2011 rok: status uchodźcy otrzymały 34 osoby, ochronę uzupełniającą 25 osób, zgodę na pobyt tolerowany – 24, decyzji negatywnych było 651, a umorzenia spraw/pozostawienia bez decyzji – 1456). Jednym z wytłumaczeń tego faktu jest powoływanie się na coraz bezpieczniejszą i stabilniejszą sytuacje na terenie Kaukazu Północnego.  Statystyki dotyczące uchodźstwa pokazują, że w latach 2000 – 2012 mamy w Polsce przewagę obywateli rosyjskich deklarujących narodowość czeczeńską (w mniejszym stopniu inguską lub dagestańską) ubiegających się o status uchodźcy. Napływ tych osób miał związek z konfliktami rosyjsko – czeczeńskimi, które w roku 1999 nabrały nowej siły (tzw. II wojna czeczeńska). Od tego czasu liczba mieszkańców Kaukazu Północnego przybywających do Polski waha się między 5 a 9 tysięcy osób rocznie. Coraz większa liczba osób korzystających z zorganizowanej formy dobrowolnego powrotu do kraju pochodzenia ma być dowodem na coraz bezpieczniejsze warunki w Rosji, w rejonie Czeczeni, a przyczyny obecnych przyjazdów zaliczane są głównie do ekonomicznych. Na omawianym terytorium nadal dochodzi jednak do zamachów, a ofiarami działających w podziemiu bojowników są w dużej mierze także osoby cywilne. Należy także podkreślić, że udowodnienie bycia prześladowanym, a z drugiej strony umiejętność docierania do prawdy przez urzędników to zadanie trudne, bardzo subiektywne i często opatrzone błędem.

Do najważniejszych problemów z jakimi borykają się osoby oczekujące w ośrodkach na decyzje o udzieleniu jakiejkolwiek formy ochrony międzynarodowej zalicza się:

  • brak lub utrudniony dostęp cudzoziemców i cudzoziemek do skutecznej i nieodpłatnej pomocy prawnej będącej podstawą skutecznych działań,
  • brak znajomości aktualnego stanu pranego przez urzędników, do których zgłaszają się cudzoziemcy,
  • przedłużające się procedury (np. brak doręczenia karty pobytu osobie, której przyznano ochronę uzupełniającą, co uniemożliwiało ubieganie się o pomoc integracyjną i opuszczenie ośrodka),
  • konflikty i napięte relacje z osobami pracującymi w ośrodkach i ze społecznością lokalną, i inne.

Osoby decydujące się na oczekiwanie na decyzję poza ośrodkiem (co powinno być preferowanym modelem – ułatwia bowiem integrację, naukę życia codziennego w Polsce, i jest mniejszym obciążeniem budżetu państwowego niż pobyt w ośrodku) borykają się głównie z problemami związanymi z praktyczną niemożnością wynajęcia mieszkania prywatnego lub otrzymania mieszkania socjalnego i ze złą sytuacją na rynku pracy. Obie kwestię z jednej strony są podstawą integracji i samodzielnego funkcjonowania w nowym kraju, z drugiej strony wynikają z uprzedzeń, stereotypów, wrogości, niechęci i nieznajomości tematu przez Polaków ograniczających dostęp do mieszkań i pracy.

Więcej informacji na temat teorii i praktyki nadawania statusu uchodźcy w Polsce przeczytać można w artykule: „Cudzoziemcy ubiegający się o nadanie statusu uchodźcy w Polsce – teoria a rzeczywistość (praktyka) (stan prawny na dzień 31 grudnia 2011 r.)”. Natomiast konkretne przykłady dyskryminacji zawiera raport z 2009: "Przeciwdziałanie dyskryminacji i ksenofobii wobec uchodźców i marginalizowanych migrantów w Polsce” oraz aktualniejszy o jeden rok raport:  „Dyskryminacja cudzoziemców w Polsce 2008-2010”.

Opracowane przez: Dominika Cieślikowska
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Prawo

Źródła

Publikacje z zakresu