Słownik

Solidarność społeczna

W kategoriach społecznych -  jeden z fundamentów funkcjonowania społeczeństwa, w kategoriach moralnych – jest wartość. Przejawia się działaniem wykraczającym poza partykularne interesy, a zorientowanym na dobro wspólnoty bądź na poprawę sytuacji grup i jednostek znajdujących się w gorszym położeniu.

Pojęcie to leży w obszarze zainteresowania badaczy i badaczek zajmujących się zarówno etyką i filozofią, jak i socjologią, politologią czy psychologią. W zależności od tego, z perspektywy jakiej dziedziny nauki jest analizowana nadaje się jej wymiar indywidualny (przekonania i działania jednostki), społeczny bądź instytucjonalny.

Niezależnie od różnic w definiowaniu tego pojęcia, teoretycy i teoretyczki nauk społecznych są zgodni co do tego, że solidarność społeczna jest czymś znacznie szerszym niż działanie w interesie wspólnoty rodowej czy konkretnej wspólnoty etnicznej.

Można wyróżnić dwie formy solidarności społecznej:

-        w znaczeniu wąskim – podstawą tej solidarności są podzielane przez grupę jednostek wspólne przekonania, idee, wartości lub interesy. Osoby takie tworzą wspólnotę, mając poczucie więzi. Wówczas mamy do czynienia z solidarnością o charakterze ekskluzywnym i wykluczającym, konstytuującą grupę w odniesieniu do grupy przeciwnej, „nie swojej”;

-        w znaczeniu szerokim – solidarność zorientowana na budowanie wspólnego dobra, która nie bazuje na kryterium podobieństwa członków i członkiń grupy, ale odnosi się do tych wszystkich, którzy doświadczyli jakiejś niesprawiedliwości bądź nieszczęścia i potrzebują wsparcia i pomocy.

Istnieje kilka typologii solidarności społecznej, m.in. zaproponowane przez dr. Marka Rymszę pojęcie solidarności poziomej (bazujące na zasadzie wzajemności, gdzie ludzie pomagają sobie nawzajem w trudnych sytuacjach, np. fundusz gromadzki funkcjonujący w kooperatywach spożywczych) i pionowej (będącej przejawem troski o najsłabszych członków szerszej wspólnoty).

Pojęciem związanym z solidarnością społeczną jest więź społeczna, stąd mówiąc o tym zagadnieniu badacze i badaczki często odwołują się do pojęcia tożsamości narodowej. W literaturze przedmiotu znajdziemy jednak definicje wykraczające poza obszar jednego narodu bądź państwa. Takim fenomenem jest solidarność globalna, wyrażająca się m. in. w idei uniwersalnych praw człowieka, ruchu ekologicznym lub pokojowym, kampaniach pomocy międzynarodowej dla ofiar katastrof czy klęsk żywiołowych.

Rozważania teoretyczne oraz badania socjologiczne wskazują, że obecne społeczeństwo ponowoczesne jest bardziej skłonne do podejmowania spektakularnych, żywiołowych, ale odświętnych aktów solidarności społecznej (np. masowe akcje na rzecz pomocy ofiarom klęsk żywiołowych) niż do niesienia wsparcia innym osobom na co dzień.

Bywa, że solidarność społeczna skierowana jest przeciw obcym - innej, opresyjnej grupie, którą może reprezentować wróg w czasie wojny bądź reżim. Nauki społeczne podpowiadają na ogół, że nic tak ludzi nie łączy, nie skłania do odruchu solidarności jak silne poczucie lęku, zagrożenia, chęć obrony wspólnego dobra i wspólnego interesu. Z drugiej strony solidarność społeczna przyczynia się do zwiększenia spójności społecznej. Najczęściej jednak pozostaje tylko wartością wyznawaną, niekoniecznie realizowaną.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

Publikacje z zakresu