Słownik

Rzecznik Praw Obywatelskich jako niezależny organ ds. równego traktowania

Konieczność powołania urzędu lub urzędów ds. równego traktowania regulują następujące dyrektywy antydyskryminacyjne Unii Europejskiej:

- Dyrektywa 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne,

Dyrektywa 2004/113/WE z dnia 13 grudnia 2004 wprowadzająca zakaz dyskryminacji z powodu płci w dostępie do dóbr i usług,

Dyrektywa 2006/54/WE z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (wersja przeredagowana).

Obowiązek powołania organu lub organów ds. równego traktowania przewiduje także projekt dyrektywy w sprawie wprowadzenia w życie zasady równego traktowania osób bez względu na religię lub światopogląd, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną przedstawiony przez Komisję Europejską z 2 lipca 2008 r.

Wskazane dokumenty europejskie nakładają na Państwa Członkowskie obowiązek ustanowienia organu lub organów, które będą wykonywały następujące zadania:

- świadczenie niezależnej pomocy ofiarom dyskryminacji,

- prowadzenie niezależnych badań dotyczących dyskryminacji,

- publikowanie niezależnych raportów i formułowanie niezależnych rekomendacji odnośnie przeciwdziałania dyskryminacji.

Dyrektywa 2006/54/WE wprowadza dodatkową kompetencję dla organu/organów ds. równości, w postaci obowiązku wymiany dostępnych informacji z właściwymi organami europejskimi, takimi jak Europejski Instytut ds. Równości Płci.

Zgodnie z wymogami europejskich dyrektyw antydyskryminacyjnych, niezbędnym elementem funkcjonowania organu/organów ds. równego traktowania jest niezależność ich działań. Chociaż powołane wyżej dyrektywy nie definiują w sposób szczegółowy aspektu niezależności, to przy interpretacji tego wymogu pomocnymi są m.in. tzw. Zasady Paryskie (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 48/134 z dnia 20 grudnia 1993r.), które w sposób szczegółowy określają aspekt niezależności funkcjonowania instytucji praw człowieka. Bieżącą analizą aspektów niezależności organów ds. równego traktowania zajmuje się m.in. EQUINET – Europejska Sieć Urzędów ds. Równego Traktowania. Jednym z ważniejszych opracowań dot. tej problematyki jest raport: „Between Impartiality and Responsiveness: Equality Bodies and Practices of Independence”, opracowany przez Dr. Kutsala Yesilkagita z Universytetu w Utrechcie (2008 r.). W specjalistycznej literaturze dotyczącej funkcjonowania organów ds. równego traktowania podkreśla się, że niezależność, aby być w pełni zagwarantowana i realizowana, musi przejawiać się na szeregu poziomów. Począwszy od tzw. niezależności de iure (wprost uregulowanej w przepisach prawa), aż do tzw. niezależności de facto, czyli powinna mieć odzwierciedlenie w codziennym funkcjonowaniu urzędu.

Niezależność winna być obecna co najmniej na takich poziomach jak:

- codzienne zarządzanie administracyjne urzędem,

- budżet i możliwość swobodnego rozporządzania zasobami finansowymi,

- obieranie określonych kierunków działania i podejmowanie decyzji odnośnie angażowania się urzędu w rozwiązanie konkretnych problemów dotyczących dyskryminacji,

- polityczne i administracyjne usytuowanie organu.

Zapewne przymiot niezależności, stał u podstaw decyzji powierzenia tej funkcji Rzecznikowi Praw Obywatelskich, który z dniem 1 stycznia 2011 r. objął funkcję organu właściwego w sprawach przeciwdziałania naruszeniom zasady równego traktowania w Polsce. Na podstawie znowelizowanego art. 8 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich organ ten podejmuje czynności przewidziane w ustawie, jeżeli poweźmie wiadomość wskazującą na naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela, w tym zasady równego traktowania. Obowiązki Rzecznika, w związku z objęciem nowej funkcji to:

1) analizowanie, monitorowanie i wspieranie równego traktowania wszystkich osób,

2) prowadzenie niezależnych badań dotyczących dyskryminacji,

3) opracowywanie i wydawanie niezależnych sprawozdań,

4) wydawanie zaleceń odnośnie do problemów związanych z dyskryminacją.

Rozwiązanie to, budzi jednak wątpliwość, czy doszło do pełnej implementacji  antydyskryminacyjnych dyrektyw Unii Europejskiej w tym zakresie. W szczególności chodzi o możliwość wspierania równego traktowania wszystkich osób, w obliczu tzw. dyskrecjonalnego charakteru działań Rzecznika. Jak wynika z art. 80 Konstytucji RP, każdy ma prawo wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw ale naruszonych jedynie przez organy władzy publicznej. Tak więc Konstytucja nie dopuszcza interwencji Rzecznika w relacjach pomiędzy podmiotami prywatnymi, w których równie często, a może nawet częściej dochodzi do złamania zasady równego tratowania. Tym bardziej niezrozumiały wydaje się zapis, który na mocy nowelizacji z 3 grudnia 2010 r. (Ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania), z dniem 1 stycznia 2011 r. dopuścił możliwość podjęcia spraw dotyczących realizacji zasady równego traktowania między podmiotami prywatnymi, przez Rzecznika fakultatywnie. Z tego zapisu wynika, że Rzecznik choć nie musi podejmować tego rodzaju spraw, to jednak są dopuszczalne sytuacje, gdzie jego interwencja będzie możliwa gdy zaistnieje podejrzenie złamania zasady równego traktowania pomiędzy podmiotami prywatnymi. Jak pokazuje prawie dwuletnia praktyka funkcjonowania Rzecznika w nowej roli, organ nie interweniuje w sprawach tego typu, co znacznie osłabia jego znaczenie i efektywność prowadzonych działań antydyskryminacyjnych. Efektywność działań Rzecznika Praw Obywatelskich jako organu właściwego w sprawach przeciwdziałania naruszeniom zasady równego traktowania obniża także ograniczony budżet, w którym władze państwowe nie uwzględniają nowych zadań organu, błędnie zakładają, iż można je realizować bezkosztowo lub w ramach dotychczasowych finansów biura. 

Opracowane przez: r. pr. Karolina Kędziora
Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego
Obszar Prawo

Publikacje z zakresu