Słownik

Równość płci

Równość płci nie odnosi się do zrównania kobiet i mężczyzn w cechach wywodzących się z biologii, ale do tworzenia sytuacji, w której różnice wynikające z płci kulturowej (gender) nie będą tworzyć sytuacji nierówności, gorszego traktowania, wykluczenia z określonej sfery życia kobiet lub mężczyzn.

Angielskie słowo gender tłumaczone jest na język polski jako „płeć kulturowa” lub „społeczno-kulturowa tożsamość płci”. Oba te określenia odnoszą się do znaczeń, które dana kultura wiąże z faktem urodzenia się kobietą lub mężczyzną, czyli z wrodzonymi, biologicznymi cechami płci (ang. sex). Gender wykracza poza kryterium różnicy biologicznej, wiąże się z tym, co nabywane, kształtowane społecznie – odnosi się do sfery oczekiwań i ról społecznych przypisywanych ludziom ze względu na przynależność do jednej z płci. Gender mówi o tym, co w danym społeczeństwie i czasie uważane jest za odpowiednie dla dziewcząt i chłopców, dla kobiet i mężczyzn. Opisuje role odgrywane w społeczeństwie przez kobiety i mężczyzn, a także relacje, które są budowane w oparciu o te role. O ile płeć biologiczna, czyli funkcje rozrodcze, cechy anatomiczne i gospodarka hormonalna są cechami trwałymi, płeć kulturowa jest dynamiczna. Oznacza to, że oczekiwania, z jakimi spotykają się kobiety i oczekiwania, z jakimi spotykają się mężczyźni, mogą ulegać i ulegają zmianie. Przeobrażenia w obrębie płci kulturowej zaobserwować można np. w perspektywie czasowej. To, co uważane jest za kobiece lub męskie, zmienia się m.in. także w zależności od kręgu kulturowego, kontekstu lokalnego czy warunków historycznych.

Normy społeczne mówiące, jak być kobietą i jak być mężczyzną różnią się w zależności od społeczeństwa, zwykle jednak role przypisywane ludziom ze względu na ich płeć są wobec siebie odrębne, przeciwstawne lub uzupełniające. Jedne sfery życia lub zajęcia są często uważane za bardziej odpowiednie dla kobiet, inne – dla mężczyzn. Praktycznym skutkiem takiego rozróżnienia jest różnica doświadczeń kobiet i mężczyzn, różnica potrzeb, oczekiwań, a także różnica w dostępie do szeroko rozumianych zasobów. Różnica doświadczeń i wynikająca z niej różnica potrzeb nie może być jednak przyczyną nierównego traktowania czy wartościowania ze względu na płeć.

Postulat równości płci nie oznacza dzielenia wszystkiego wprost i po równo. Jego celem nie jest także osiągnięcie identyczności.  Często stereotypowo postrzega się równość płci jako zagadnienie, które dotyczy wyłącznie kobiet. W rzeczywistości społecznej funkcjonują stereotypy dotyczące zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Pomijają one całą sferę różnic indywidualnych, skłaniając nas niejednokrotnie do schematycznego i krzywdzącego dla jednostek postrzegania grup społecznych jako jednolitych całości. Te uproszczone wyobrażenia dotyczące tego, jacy „z natury” są mężczyźni, a jakie „z natury” są kobiety, stanowią niejednokrotnie przyczynę gorszego traktowania obu płci – w zatrudnieniu, procesach decyzyjnych, dostępie do stanowisk, życiu prywatnym. Wskutek ograniczającego oddziaływania stereotypów mężczyźni są np. często obarczani ciężarem wyłącznej odpowiedzialności za utrzymanie rodziny, kobiety mają być z drugiej strony całkowicie odpowiedzialne za dbanie o dobrostan emocjonalny rodziny. Sztywne ramy stereotypu każą nam myśleć o mężczyznach jako nie mających prawa do okazywania emocji „twardzielach”, a o kobietach jako nie posiadających ambicji zawodowych „kurach domowych”. Każda taka etykietka jest ograniczająca, krzywdząca, wartościująca. W ten sposób stereotypy, o których słuszności i prawdziwości ludzie są często głęboko przekonani i zgodnie z nimi działają, stają się podstawą dyskryminacji.

Aby przeciwdziałać dyskryminacji ze względu na płeć, w proces zmiany społecznej muszą angażować się zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Równość płci nie jest „tylko dla kobiet”. To postulat, którego realizacja zmierza do przeobrażenia całego systemu społecznego, do zmian w obrębie ról społecznych kobiet i mężczyzn, do zrównoważenia roli obu płci zarówno w sferze prywatnej, jak i życiu zawodowym. Równość płci jest zasadą i realnością równościowego społeczeństwa otwartego na różnice, niedyskryminującego i zapewniającego każdej osobie bez względu na płeć warunki do swobodnego rozwijania swojego potencjału.

Równość formalną gwarantuje nam prawo krajowe, m.in. konstytucyjne artykuły 32 i 33, Kodeks Pracy (Rozdział IIa), Ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania, a także prawo międzynarodowe, jak np. Konwencja ONZ w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet (CEDAW) z 1979 r., czy Traktat o Unii Europejskiej i implementowane do polskiego prawa pracy dyrektywy Unii Europejskiej definiujące w sposób bardzo praktyczny, czym jest równość kobiet i mężczyzn w zatrudnieniu. Jednak faktyczna równość, nie tylko w pracy, ale także w wymiarze politycznym, społecznym czy rodzinnym, ciągle jeszcze nie została osiągnięta. Proces zmiany, proces osiągania faktycznej równości jest tak powolny, jak powoli zmienia się poziom świadomości społecznej, jak powoli „obluzowują się” w swoich posadach stereotypy. Dlatego nie wystarczy jednorazowe działanie, warto planować strategicznie, tworzyć długofalową politykę równości płci i włączać perspektywę płci we wszystkie działania .

Opracowane przez: Natalia Sarata
Fundacja Przestrzeń Kobiet
Przesłanki Płeć

Publikacje z zakresu