Słownik

Romaniapen - Romskość

To odwołanie do romskiej tradycji, niepisany kodeks postępowania oraz wzajemnych relacji w tradycyjnej społeczności romskiej, nie obejmujący stosunków z „gadziami”- obcymi.

Bycie Romem nakłada obowiązek przestrzegania romanipen, którego podstawową zasadą jest zachowanie cygańskości/romskości. Romskość jest wartością najwyższą, wymaga ona manifestowania, okazywania dumy z pochodzenia. Nakłada ona obowiązek szanowania języka, używania go w środowisku Romów, ochrony przed poznaniem przez obcych.

Prawda jest wyrażona w języku Romani”, „Gdy Cygan znajdzie się pośród gadziów, polegać może tylko na swoim języku.” (przysłowia).

 Patyv/patyw to zasada wzajemnego szacunku. To najbardziej znany i od wieków kultywowany cygański/romski rytuał demonstracyjnego wyrażania i okazywania szacunku gościom, rodzinie. Patyw to też rytuał dotyczący pożywienia, to przyjęcie biesiadne, uczta na czyjąś cześć, w czasie której przestrzega się czystości przygotowania pożywienia i kultywuje podział sadzania gości ze względu na płeć i starszeństwo. Patywali Romni – to kobieta godna szacunku, która zabiega razem ze swoją rodziną, głównie z ojcem i braćmi, o zachowanie kobiecej czci.

Phuripen - to zasada starszeństwa, szacunek okazywany starszym. Każdy, kto jest ode mnie starszy jest osobą godną szacunku. Wyrażany on jest całowaniem starszych w rękę, zwracaniem się nie tylko do rodziny ale do wszystkich starszych kako- wujku, bibi – ciotko , bezwzględnym posłuszeństwem wobec rodziców. Osobie starszej wyraża się szacunek, posłuch i opiekę. Przez swoje doświadczenie życiowe jest skarbnicą wiedzy i przekaźnikiem tradycji. Nie do przyjęcia jest oddanie starszej osoby do domu opieki.

Ciacipen – to zasada prawdy, zobowiązuje Romów do prawdomówności, przysięga złożona przed starszymi oczyszcza z podejrzeń. Kłamca to człowiek godny pogardy, bo kłamstwo to duże naruszenie norm moralnych.

Rodzina to szczególna wartość. Do rodziny zalicza się bardzo znaczną liczbę osób, rodzice, dzieci, dziadkowie, babcie, ciotki wujkowie, nawet dalekie pokrewieństwo czy powinowactwo traktowane jest jako przynależność rodzinna. Ważne jest celebrowanie tradycyjnych rodzinnych obrzędów i rytuałów: chrzest, zaręczyny, swaty, ślub cygański, obecność przy chorym, pogrzeb, wspominki. Dziecko jest szczęściem i radością, kocha się je i chroni, w rodzinie ma zapewnione poczucie bezpieczeństwa. W przypadku śmierci rodziców, opiekę nad dzieckiem przejmuje dalsza rodzina. W rodzinie dokonuje się przekaz tradycyjnych wzorców. Rodzina wychowuje i uczy, jest odpowiedzialna za obyczaje .

Solidarność grupowa, często interpretowana jako podwójna moralność, gdyż wielu czynów nie wolno dopuścić się w stosunku do innego Roma/Cygana , ale są one akceptowane wobec gadziów.  To  bycie razem na dobre i złe. Umiejętność cieszenia się razem i świętowania ale też pomocy w trudnych sytuacjach, wsparcie, udzielenie schronienia.

U Romów o tradycjach wędrownych  obowiązuje wewnętrzny kodeks moralno-prawny Mageripen. Reguluje on zasady dotyczące czystości pożywienia i zachowania, szczególnie wobec kobiet.  Zachowania, osoby i rzeczy są rytualnie czyste- ziuzio i nieczyste – magerde (magirde). Osoba uznana za magerdo (skalaną) , zostaje dożywotnio lub na określony czas wykluczona ze społeczności. Nie może jeść wspólnie z innymi, bo jej nieczystość mogłaby przejść na innych. Magerdo zostaje osoba, która np. donosi władzom, współpracuje z policją, dokona czynu na szkodę grupy, okradnie lub okłamie innego Roma, znieważy kobietę, fałszywie kogoś oskarży , uczestniczy w bójce z użyciem żelaznych przedmiotów, spożywa końskie lub psie mięso. Skalana zostaje również osoba, która nie przestrzega czystości w przygotowywaniu pożywienia, niewłaściwie się zachowuje i ubiera.

Nad egzekwowaniem praw u Romów z grupy Polska Roma czuwa Szero Rom, przywódca obyczajowy i sędzia. Dla grupy Lowarów i Kelderaszy instytucją stojącą na straży przestrzegania tradycji, opiniującą i wydającą wyroki jest Kris – rada starszych członków społeczności.

Opracowane przez: Maria Łój


Źródła

  • Jerzy Ficowski, Cyganie w Polsce. Dzieje i obyczaje, Warszawa, Interpress, 1989
  • Lech Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa, Wydaw. Fundacji "Historia pro Futuro", 1992
  • Andrzej Mirga, Lech Mróz, Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa, Wydaw. Naukowe PWN, 1994
  • Angus M. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa, Państowy Instytut Wydawniczy, 2001
  • Lech Mróz, Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczypospolitej XV-XVIII w., Warszawa, DiG, 2001
  • Piotr Krzyżanowski, Grażyna Pytlak, Leszek Bończuk, Cyganie: Mity i Fakty, Gorzów Wielkopolski, 2002
Publikacje z zakresu