Słownik

Rola organizacji pozarządowych w postępowaniach sądowych

Organizacje pozarządowe mogą występować w postępowaniu przed sądem we własnym interesie, jako strony lub uczestnicy postępowania, ale mają także prawo uczestniczyć w postępowaniu na rzecz i w interesie obywateli, co stanowić może istotną formę społecznej kontroli orzecznictwa sądów powszechnych. Z najszerszymi uprawnieniami organizacji w tym zakresie mamy do czynienia w postępowaniu cywilnym, gdzie wprost, wśród organizacji uprawnionych do uczestniczenia w postępowaniach, ustawodawca wskazuje organizacje które zajmują się przeciwdziałaniem dyskryminacji. Podobne, choć bardziej ograniczone uprawnienia mają organizacje w postępowaniu karnym, administracyjnym i przed sądami administracyjnymi.

Analizując uprawnienia organizacji na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego należy wskazać art. 7, który stanowi, iż organizacje pozarządowe, których zadanie statutowe nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, mogą dla ochrony praw obywateli wszcząć postępowanie oraz wziąć udział w toczącym się postępowaniu. Co ważne, konieczne jest uzyskanie pisemnej zgody zainteresowanej strony postępowania (osoby fizycznej), a art. 61 precyzyjnie określa rodzaje spraw, w których możliwy jest udział organizacji, wskazując na sprawy których przedmiotem są:

  1)   alimenty;

  2)   ochrona środowiska;

  3)   ochrona konsumentów;

  4)   ochrona praw własności przemysłowej;

  5)   ochronę równości oraz niedyskryminacji przez bezpodstawne bezpośrednie lub pośrednie zróżnicowanie praw i obowiązków obywateli,

przy zastrzeżeniu, że przedmiot postępowania mieści się w zakresie zadań statutowych organizacji. Od 3 maja 2012 r. (nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego), organizacja składająca pozew lub pismo informujące o przystąpieniu do postępowania, zobowiązana jest dołączać wyrażoną na piśmie zgodę osoby fizycznej.

Z kolei, art. 462 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi podstawę do udziału organizacji pozarządowych w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, gdzie za zgodą pracownika lub ubezpieczonego wyrażoną na piśmie, mogą wytaczać powództwa na rzecz pracownika lub wnosić odwołania od decyzji organów rentowych, a także, za zgodą pracownika lub ubezpieczonego wyrażoną na piśmie, przystępować do nich w toczącym się postępowaniu.

Do organizacji pozarządowych wytaczających powództwa na rzecz osób fizycznych stosuje się odpowiednio przepisy o prokuratorze wytaczającym powództwo na rzecz oznaczonej osoby(art. 62), a w praktyce oznacza to, iż:

  • organizacja, wytaczając powództwo na rzecz oznaczonej osoby, powinna ją wskazać w pozwie;
  • osobę, na rzecz której organizacja wytoczyła powództwo, sąd zawiadamia o tym, doręczając jej odpis pozwu i może ona wstąpić do sprawy w każdym jej stanie w charakterze powoda;
  • wyrok prawomocny zapadły w sprawie wytoczonej przez organizację ma powagę rzeczy osądzonej pomiędzy stroną, na rzecz której organizacja wytoczyła powództwo, a stroną przeciwną;
  • sąd zawiadamia organizację o każdej sprawie, w której udział jego uważa za potrzebny;
  • organizacja może wstąpić do postępowania w każdym jego stadium. Organizacja nie jest związana z żadną ze stron. Może składać oświadczenia i zgłaszać wnioski, jakie uzna za celowe, oraz przytaczać fakty i dowody na ich potwierdzenie;
  • od chwili, kiedy organizacja zgłosiła udział w postępowaniu, należy jej doręczać pisma procesowe, zawiadomienia o terminach i posiedzeniach oraz orzeczenia sądowe;
  • organizacja może zaskarżyć każde orzeczenie sądowe, od którego służy środek odwoławczy; terminy do zaskarżenia orzeczeń sądowych, ustanowione dla stron, wiążą również organizacje.

Poza wszczęciem postępowania i wstąpieniem do toczącego się postępowania, istnieje możliwość przedstawienia przez organizację wskazane w art. 61 istotnego dla sprawy poglądu wyrażonego w uchwale lub w oświadczeniu ich należycie umocowanych organów. Jest to uprawnienie przysługujące organizacją, które nie uczestniczą w sprawie. Pogląd ten często jest nazywany opinią amicus curiae, czyli opinią przyjaciela sądu. Przedstawiając sądowi pogląd organizacja ma możliwość dostarczenia mu informacji specjalnych, opartych na wiedzy i doświadczeniu w odniesieniu do problematyki stosunków społecznych, której dotyczy postępowanie. Przedstawienie poglądu jest jednorazowym wystąpieniem organizacji pozarządowej w toku postępowania. Pogląd ten podlega swobodnej ocenie sądu, który nie jest nim związany.

Organizacje mają również możliwość reprezentowania uczestników postępowania na podstawie art. 87 § 3 – 6 Kodeksu postępowania cywilnego, który stanowi, iż przedstawiciel organizacji może być pełnomocnikiem procesowym obywatela w sprawach:

  • ustalenie i zaprzeczenie pochodzenia dziecka i o roszczenia alimentacyjne;
  • związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego;
  • związanych z ochroną praw konsumentów;
  • związanych z ochroną własności przemysłowej pełnomocnikiem twórcy projektu wynalazczego.


Podobne uprawnienia przysługują organizacją pozarządowym na gruncie Kodeksu postępowania karnego. W świetle art. 90, do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego udział w postępowaniu może zgłosić przedstawiciel organizacji społecznej, jeżeli zachodzi potrzeba ochrony interesu społecznego lub ważnego interesu indywidualnego, objętego zadaniami statutowymi tej organizacji, w szczególności ochrony wolności i praw człowieka. W zgłoszeniu organizacja społeczna wskazuje przedstawiciela, który ma reprezentować tę organizację, a przedstawiciel przedkłada sądowi pisemne upoważnienie. Sąd dopuszcza przedstawiciela organizacji społecznej, jeżeli leży to w interesie wymiaru sprawiedliwości. Dopuszczony do udziału w postępowaniu sądowym przedstawiciel organizacji społecznej może uczestniczyć w rozprawie, wypowiadać się i składać oświadczenia na piśmie (art. 91).

Na gruncie Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 31), w sprawach dotyczących innych osób, dopuszcza się możliwość dla organizacji społecznej wszczęcia przez nią postępowania i uczestniczenia w postępowaniu, o ile jest to uzasadnione celami statutowymi tej organizacji i gdy przemawia za tym interes społeczny. Żądanie organizacji rozpatruje organ administracji publicznej i uznając je za uzasadnione, postanawia o wszczęciu postępowania z urzędu lub o dopuszczeniu organizacji do udziału w postępowaniu. Na postanowienie odmowne organizacji przysługuje zażalenie. Organizacja, którą organ dopuścił do postępowania, uczestniczy na prawach strony. Organ administracji publicznej, wszczynając postępowanie w sprawie dotyczącej innej osoby, może także z własnej inicjatywy zawiadomić o tym organizację społeczną, jeżeli uzna, że może ona być zainteresowana udziałem w tym postępowaniu ze względu na swoje cele statutowe, i gdy przemawia za tym interes społeczny. Podobnie jak w postępowaniu cywilnym, organizacja nie uczestnicząca w postępowaniu na prawach strony, może przedstawić swój pogląd w sprawie wyrażony w uchwale lub oświadczeniu jej organu statutowego. Z tym, że w tego rodzaju postępowaniu, musi na to wyrazić zgodę organ administracji publicznej rozpatrujący sprawę. Możliwość uczestniczenia organizacji pozarządowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika z art. 9 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Opracowane przez: r. pr. Karolina Kędziora
Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego
Obszar Prawo

Publikacje z zakresu