Słownik

Rasizm

(1) uprzedzenie, którego podstawą jest rasa, charakteryzujące się obecnością postaw i przekonań o gorszej naturze osób przynależnych do innej rasy. Znaczenie to jest bliskie na wiele sposobów pojęciu etnocentryzmu.

(2) doktryna społeczna lub polityczna, dowodząca, iż u podstaw różnic społecznych, ekonomicznych, różnic w edukacji oraz traktowaniu przez prawo tkwi rasa danej jednostki

(za: Arthur S. Reber, Słownik psychologii, SCHOLAR, Warszawa 2000, s. 608).

Teoria rasy jest jedną z bardziej kontrowersyjnych koncepcji w naukach społecznych. Pierwsze „naukowe” doniesienia pojawiły się na przełomie XVIII i XIX wieku, legitymizując imperialistyczną politykę Anglii i innych krajów europejskich. Przedstawiona koncepcja dążyła do podzielenia ludzkości na trzy rasy: białą (kaukaską), czarną (negroidalną) i żółtą (mongoloidalną) i łączyła cechy fizyczne z niższością lub wyższością biologiczną. To z kolei uzasadniało „naturalne” nierówności społeczne. Przekonania te stały się następnie podstawą niewolnictwa i segregacji rasowej w Stanach Zjednoczonych, nazizmu w hitlerowskich Niemczech i apartheidu w Republice Południowej Afryki.

Dziś wiemy, że z punktu widzenia biologii nie da się wyodrębnić „ras”, możemy jedynie mówić o różnych typach fizycznych ludzi. Zróżnicowanie genetyczne między populacjami o podobnych cechach fizycznych, jest bowiem równie duże jak zróżnicowanie między osobami w obrębie jednej populacji. W związku z tymi ustaleniami niektórzy badacze postulują całkowite zaprzestanie posługiwania się terminem „rasy”. Inni jednak przestrzegają, że gdy to pojęcie zniknie z języka, stracimy z oczu cały problem rasizmu.

Historycznie ujmując rasizm dzieli się na „stary” i „nowy”. Nowe rozumienie rasizmu opiera się na pojęciu etniczności, czyli katalogu wzajemnie i silnie z sobą powiązanych cech społeczno-kulturowych. W przeciwieństwie do „rasy”, etniczność należy do kategorii z gruntu socjologicznych i wyznacza rzeczywiste różnice pomiędzy społecznościami. Nowy rasizm zastąpił więc argumentację biologiczną – dowodami kulturowymi. Mechanizm rasizmu kulturowego polega na uznawaniu wartości kulturowych grupy większościowej za lepsze, wyższe od wartości grup mniejszościowych, od których oczekuje się asymilacji i podporządkowania, co oczywiście wiąże się z systemem władzy. Według ONZ nie ma różnicy między dyskryminacją rasową a etniczną.

Rasizm nie jest jedynie poglądem jednostek, czy konkretnych grup, przekonanych o swojej wyższości rasowej nad innymi. Od lat 60. mówi się o instytucjonalnym charakterze rasizmu. Oznacza to, że rasizm odnajdziemy w funkcjonowaniu całego społeczeństwa i jego organizacjach, np. w policji, służbie zdrowia, polityce mieszkaniowej, edukacji, czy mediach.

Opracowane przez: Dominika Cieślikowska na podstawie tekstu Hanny Zielińskiej
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

  • Giddens Anthony, Rasa, etniczność i migracja [w:] Socjologia, PWN, Warszawa 2008.

  • Krzemiński Ireneusz, Rasizm [w:] Encyklopedia socjologii, Oficyna Naukowa, Warszawa 2001.

  • Miles Robert, Brown Malcolm, Racism, Routledge, London 2006.

  • Nelson Todd D., Rasizm tradycyjny a rasizm współczesny [w:] Psychologia uprzedzeń, GWP, Gdańsk 2003.

  • Ostrowski Łukasz, Mowa o rasizmie. Pojęcie rasizmu we współczesnej polskiej prasie antyfaszystowskiej i skrajnie nacjonalistycznej, TRIO, Warszawa 2009.

  • Pankowski Rafał, Rasizm a kultura popularna, TRIO, Warszawa 2006.

  • Ratcliffe Peter, ‘Race’, Ethnicity and Difference: Imagining the Inclusive Society, Open University Press, Maidenhead 2004.

  • Rattansi Ali, Racism. A very short introduction, Oxford University Press, New York 2007.

  • Solomos John, Les Back, Racism and Society, Macmillan, London 1996.

  • Thompson Neil, Ethnicity and Racism [w:] Anti-discriminatory practice, Palgrave Macmillan, London 2006.

  • Zielińska Hanna, Rasizm  [w:] Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski, pod red. M. Branki, D. Cieślikowskiej, Stowarzyszenie Willa Decjusza, Kraków 2010, str. 162-167.

Publikacje z zakresu