Słownik

Queer / Teoria queer

Znaczenie tego terminu można rozumieć dwojako – jako określenie dotyczące mowy potocznej, w tym też samookreślania ‘jestem queer’, jak i odniesienie do teorii queer, czyli interdyscyplinarnego sposobu teoretyzowania (także badań empirycznych opartych na tej teorii), czy też prowadzenia refleksji naukowej w obrębie tej teorii, określanej mianem teorii queer, przy całej jej niejednoznaczności, strategicznym ‘niedomknięciu’ terminu, otwartości. Stąd często mówi się o ‘teorii i praktyce’ queer, niekiedy jak się wydaje niesłusznie/sztucznie rozdzielając te dwie sfery. 
Niezależnie od całej złożoności problematyki teorii queer, różnych jej ujęć, stanowisk badaczy, można przyjąć kilka wyróżników, rzec by można  ‘konstytutywnych’, dla tego ujęcia teorii naukowej (pomimo, że niektórzy badacze, z innych nurtów, zarzucają ‘nienaukowość’ teorii queer). Jednym z nich, odnoszącym się zarówno do rozumienia potocznego jak i naukowego, jest samo pochodzenie i nadanie niejako odwróconego, kontestującego znaczenia samemu terminowi queer.

Termin ‘queer’ pochodzi z języka angielskiego i oznacza ‘dziwny, odmienny’. W Anglii na początku XX w. terminem tym w sposób obelżywy określano homoseksualnych mężczyzn (o czy mówił m.in. wspominając swoje długie i barwne życie Quentin Crisp). Terminem ‘queer’ oznaczano/określano w mowie potocznej geja, często w odniesieniu do osób (przede wszystkim mężczyzn homoseksualnych lub nienormatywnych, osób o nienormatywnym wyglądzie w ogóle jak np. osób transseksualnych), które były w sposób widoczny odmienne, różniły się, nie były postrzegane jako spełniające ówczesny wzorzec ‘męskości’, odnosząc się do współczesnej mowy potocznej (i słów wykorzystywanych w ramach dyskryminacji, czy mowy nienawiści), były ‘przegięte’, ‘niemęskie’, były mężczyznami zdradzającymi w wyglądzie cechy postrzegane wówczas (na poziomie większościowym, ogólnospołecznym) jako kobiece. Można przyjąć, że współczesnym odpowiednikiem tego obelżywego wówczas określenia byłyby słowa takie jak np. ‘ciota’, ‘pedał’, o wyraźnie obraźliwym, obelżywym zabarwieniu, których wypowiadanie w stosunku do danej osoby miało ją obrażać, stygmatyzować (było więc aktem mowy nienawiści).
Termin queer, za sprawą osób zajmujących się problematyką odmienności seksualnej/nienormatywności (szczególnie w USA, ale także w Europie), przede wszystkim nauczycieli  akademickich, którzy także na gruncie filozofii, seksuologii, językoznawstwa zajmowali się tematem odmiennej od większościowej (normy) seksualności oraz tego w jaki sposób jest to obecne, postrzegane czy w jaki sposób istnieje w kulturze poprzez jej wytwory. Szczególne znaczenie mają w tym względzie prace Judith Butler, która na początku lat 90-tych XX w. stworzyła podwaliny pod współczesną teorię queer wydając takie prace jak „Uwikłani w płeć’ (ang. „Gender trouble”). Za sprawą tych badaczy oraz stopniowego upowszechniania terminu i ich propozycji teoretycznych, a także próby przekładania teorii na ową praktykę queer, termin ten stawał się coraz bardziej rozpoznawalny czy można wręcz popularny. W tym nowym ujęciu postanowiono nadać wcześniej obelżywemu określeniu queer znaczenie odwrotne do pierwotnego – pozytywne, mające być próbą kontestacji obowiązkowego systemu, czyli systemu obowiązkowego heteroseksualizmu. Termin ten od samych początków jego nowego, zarówno potocznego jak i naukowego ujęcia miał mieć ‘potencjał wywrotowości’, miał być ‘znakiem walki’ z dyskryminacją wszystkich tych, których społeczeństwo (czy raczej większościowy system społeczny) wykluczało, dyskryminowało, postrzegało negatywnie ze względu na ich odmienną od większościowej seksualność, wygląd itp. Termin queer, co także wielokrotnie podkreślała Butler, miał być z założenia otwarty, niedomknięty miał być symbolem/znakiem nowego, niewykluczającego podejścia do spraw nienormatywnej (tj. innej niż większościowa, heteroseksualna) seksualności. Butler użyła w tym przypadku określenia ‘umbrella term’, w odniesieniu do queer – miał być to parasol, pod którym mogą schronić się wszyscy ci, którzy czują się inni, dyskryminowani, ze względu na swoją orientację seksualną, wygląd itp. Była/jest to więc przestrzeń potencjalnego bezpieczeństwa, schronienia dla tych osób. Z czasem w ramach popularyzacji teorii i praktyki queer postawiono także w ramach ‘potencjału wywrotowości’ na akcje społeczne mające na celu podważanie i kontestowanie zasad ‘obowiązkowego heteroseksualizmu’, ponieważ sami teoretycy i działacze queer stawiają sobie za zadanie zmianę opresyjnego, obowiązkowego systemu, podważanie powszechnie obowiązujących zasad większościowego heteroseksualizmu, które są źródłem opresji i dyskryminacji wszystkich innych, niewpisujących się w ten większościowy model.
W Polsce próbowano tłumaczyć słowo queer (np. jako odmieniec) i samą teorię queer, jednak próby tego tłumaczenia nie przyjęły się, w związku z czym w polskiej praktyce naukowej (a także np. w tekstach publicystycznych) przyjęło się angielskie użycie tego terminu. Potocznie, w przypadku osób określających się jako queer, oznacza niedefiniowanie się w kategoriach heteroseksualnego systemu i odmowę określenia się kategoriami heteroseksualny, homoseksualny, czy biseksualny lub transseksualny, a także w kategoriach kobiecości i męskości. To w praktyce oznacza przekraczanie/kontestowanie istniejących norm seksualności, wyglądu, płci i strategiczne niedookreślanie się i niedefiniowanie w tych kategoriach lub niejednoznaczne definiowanie.

Jak pisze Steven Seidman: „W latach dziewięćdziesiątych XX wieku powstał nowy ruch gejów i lesbijek o nastawieniu queer. Zakwestionował on dychotomię heteroseksualności i homoseksualności oraz kulturę opartą na odrębnych, jasno określonych tożsamościach seksualnych. Orędownicy queer argumentowali, że samo pojęcie oddzielnych tożsamości płciowych i seksualnych tworzy niepotrzebne nierówności i podziały. Te tożsamości są narzędziem kontrolowania jednostek, zmuszając je do dostosowywania się do ograniczających norm męskości, kobiecości, bycia gejem lub lesbijką. W związku z tym zwolennicy queer poddali w wątpliwość ideę ruchu dążącego do normalizacji tożsamości homoseksualnej. Ich zdaniem taki ruch wzmacnia kulturę podziałów oraz regulacji seksualnych i płciowo-kulturowych.

Aktywiści queer nie przyjęli nowej tożsamości, lecz krytyczne ‘stanowisko’ wobec poglądu, w myśl którego płeć kulturową i seksualność można lub powinno się ujmować jako zbiór ustalonych ról i tożsamości, z których niektóre są normalne, inne zaś – dewiacyjne. Zwolennicy queer podważyli samą ideę normalnej tożsamości płciowej i seksualnej, opowiadając się za porządkiem społecznym, który pozytywnie wartościuje zacieranie się granic, hybrydowe osobowości i jak najmniejszy zakres regulacji życia osobistego i zachowań intymnych podejmowanych przez dorosłych za obopólną zgodą.” (S. Seidman, 2012, str. 134)

zobacz też: teoretycy queer

Opracowane przez: Aleksander Wasiak-Radoszewski

Obszar Nauka

Źródła

  • Judith Butler, Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, Warszawa, 2008 

  • Judith Butler, Walczące słowa. Mowa nienawiści i polityka performatywu, Warszawa, 2010

  • Judith Butler, wywiad, w: Joanna Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność. Od feminizmu do teorii queer, Kraków, 2006

  • Kalejdoskop genderowy. W drodze do poznania płci społeczno-kulturowej w Polsce, K. Slany, B. Kowalska i M. Ślusarczyk (red.), Kraków, 2011 

  • Celia Kitzinger i Sue Wilkinson, Przejście od heteroseksualizmu do lesbianizmu: dyskursywne tworzenie tożsamości lesbijskiej, W: Mary Roth Walsh (red.), Kobiety, mężczyźni i płeć. Debata w toku, Warszawa, 2003, s. 228-248

  • Jacek Kochanowski, Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów, Kraków, 2004

  • Jacek Kochanowski, Spektakl i wiedza. Perspektywa społecznej teorii queer, Łódź, 2009

  • Dorota Majka-Rostek, Związki homoseksualne. Studium socjologiczne, Warszawa, 2008 

  • Ki Namaste, The Politics of Inside/Out: Queer Theory, Poststructuralism and a Sociological Approach to Sexuality, w: Queer Theory/Sociology, New York, 1996 

  • Ken Plummer, Krytyczny humanizm i teoria queer. Nieuniknione napiecia, w: Metody badań jakościowych, Norman K. Denzin i Yvonna S. Lincoln (red.), t. 1, Warszawa, 2010, str. 507-530 

  • Adrienne Rich, Przymusowa heteroseksualność a egzystencja lesbijska, Furia Pierwsza, 1999/2000 

  • Denise Riley, Am I that name? Feminism and the Category of ‘Women’ in History, New York, 1988  

  • Gayle Rubin, Rozmyślając o seksie. Zapiski w sprawie teorii radykalnej polityki seksualności, Lewą Nogą 2004 (16/04)

  • Eve Kosofsky Sedgwick, Epistemology of the Closet, Los Angeles, 1990 

  • Eve Kosofsky Sedgwick, Męskie pragnienie homospołeczne i polityka seksualności, w: Krytyka Polityczna, 2005, nr 9-10 

  • Steven Seidman, The refusal of sexual difference. Queering sociology, w: Sexualities Critical Concepts in Sociology, London-New York, 2002 

  • Steven Seidman, Społeczne tworzenie seksualności, Warszawa, 2012 

  • Agata Stasińska, Drag king/queen, Rodziny z wyboru, K. Nadana (red.), Encyklopedia gender. Płeć kulturowa, Warszawa, 2011 

  • Strategie Queer, M. Drozdowski, M. Kłosowska, A. Stasińska (red.), Warszawa, 2012 

  • Susan Stryker, Stephen Whittle, The Transgender Studies Reader, New York, 2006 

  • Bożena Umińska-Keff, Barykady. Kroniki obsesyjne, Warszawa, 2006  

  • Błażej Warkocki, Homo Niewiadomo. Polska proza wobec odmienności, Warszawa, 2007 Jeffrey Weeks, Sexuality, New York, 1986

Publikacje z zakresu