Słownik

Przemoc

Choć o prawach kobiet dyskutowano na świecie od XVIII wieku – jedną z pierwszych kobiet, które podjęły tę tematykę była Francuzka Olympia de Gouges, autorka „Deklaracji praw kobiety i obywatelki” czy Angielka - Mary Wollstonecraft w swojej książce „Wołanie o prawa kobiety”, to problemem przemocy wobec kobiet i przemocy ze względu na płeć zaczęto zajmować się stosunkowo późno, bo dopiero w latach 70. XX wieku. Dzięki organizacjom kobiecym o m.in. przemocy wobec kobiet dyskutowano podczas kolejnych międzynarodowych Konferencji w Sprawach Kobiet w 1975 roku w Meksyku, w 1980 roku w Kopenhadze i najdobitniej w 1985 roku w Nairobi, gdzie przemoc wobec kobiet uznano za poważny problem  międzynarodowy. W wyniku tych wysiłków, w 1993 roku powstała Deklaracja Organizacji Narodów Zjednoczonych o Eliminacji Przemocy Wobec Kobiet, w której wyraźnie stwierdza się, że przemoc jest pogwałceniem praw człowieka i jego podstawowych wolności. Ponadto w Deklaracji podkreślono, że przemoc wobec kobiet to także forma dyskryminacji ze względu na płeć, ponieważ przemoc jest jedną z głównych przyczyn braku uczestnictwa kobiet w życiu ekonomicznym, politycznym i społecznym. W ślad za Deklaracją ONZ  powołała Specjalną Sprawozdawczynię ds. Przemocy wobec Kobiet, której zadaniem  jest gromadzenie danych i rekomendowanie środków na rzecz eliminowania przyczyn  takiej przemocy.

Deklaracja zapoczątkowała kolejne regulacje prawa międzynarodowego dotyczące przemocy wobec kobiet: umowy, konwencje, pakty – wiążące prawnie ich sygnatariuszy – oraz inne akty (zalecenia, deklaracje, dyrektywy, wskazania) i zobowiązujące do podjęcia konkretnych działań w celu przeciwdziałania i eliminacji przemocy wobec kobiet i dziewcząt. Do najważniejszych dokumentów, oprócz wspomnianej Deklaracji o eliminacji przemocy wobec kobiet, należy Deklaracja Pekińska z 1995 roku wraz z przyjętą Deklaracja Celów. Podczas IV Światowej Konferencji w sprawach Kobiet przemoc wobec kobiet została uznana za jeden z 12 najważniejszych obszarów, wymagających pilnego działania i określa szczegółowe działania, jakie powinny zostać podjęte zarówno przez władze, jak i przez społeczeństwo, by zapobiegać przemocy, chronić kobiety i dziewczynki przed przemocą oraz zapewnić im zadośćuczynienie.

Także w Europie, w tym samym mniej więcej czasie zaczęto wprowadzać zapisy, mające zobowiązywać państwa-strony do przeciwdziałania przemocy wobec kobiet – warto tu wspomnieć chociażby o Rekomendacji Rady Europy z 1985 roku, która dotyczyła przemocy domowej (Recommendation No. R (85) 4) i obejmowała zalecenia dla państw członkowskich opracowywania strategii  przeciwdziałających przemocy, wprowadzenia systemu oficjalnej rejestracji zdarzeń  oraz podejmowania interwencji w przypadkach stosowania przemocy.

Wśród zaleceń Rady Europy szczególnie istotna  jest Rekomendacja Komitetu Ministrów RE dotycząca przeciwdziałania przemocy wobec kobiet, która powstała w 2002 roku (Recommendation Rec(2002)5). Podkreślono w niej związek między przemocą wobec kobiet i nierównością pozycji kobiet i mężczyzn prowadzącą do dyskryminacji kobiet w społeczeństwie i w rodzinie.

Najważniejsze zalecenia tej rekomendacji dotyczą:

  • wprowadzenia przepisów prawnych zwalczających przemoc, gwarantujących  ochronę ofiar przemocy i ścigających oraz karzących sprawców;
  • wprowadzenia przepisów umożliwiających ofiarom rekompensatę strat i cierpień;
  • zagwarantowania, że przemoc wobec kobiet będzie ścigana z oskarżenia publicznego, traktowana jako poważne przestępstwo, a w razie potrzeby kobieta otrzyma pomoc psychologiczną lub medyczną;
  • potrzeby organizowania programów antyprzemocowych dla sprawców w trybie obligatoryjnym; pomysłu stworzenia genetycznego banku danych służącego badaniu czynników związanych z przemocą;
  • zwalczania wszelkich przejawów przemocy seksualnej, zachowań poniżających godność kobiety w miejscu pracy ze strony przełożonego.

 Konsekwencją zaleceń było opracowanie Konwencji o przeciwdziałaniu i zapobieganiu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, w której także podkreśla się, że stereotypy płciowe są jedną z przyczyn przemocy wobec kobiet.

 

Polska

W Polsce o przemocy domowej zaczęto mówić głośno w latach 90. Wtedy powstały pierwsze kampanie społeczne na ten temat oraz pierwsze próby zapobiegania temu zjawisku. Jednak kwestia przemocy wobec kobiet czy przemocy ze względu na płeć bardzo długo nie była obecna w polskich dyskusjach na temat przemocy, choć gromadzone statystyki jasno pokazywały że przemoc dotyka przede wszystkim kobiety i dzieci. Większość prób podejmowanych po 1989 roku wprowadzenia spójnego i skutecznego programu antyprzemocowego uwzględniającego największą grupę ofiar przemocy, jaką są kobiety, spełzła na niczym. Problematyka przemocy w rodzinie po 1989 roku została wprowadzona do Krajowego Programu Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (lata 1991–1992), którego realizacją wkrótce zajęła się powstała w 1994 roku Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA). W 1997 roku została zorganizowana pierwsza w Polsce kampania świadomościowa dotycząca przemocy w rodzinie (słynne do dziś plakaty z hasłem „Bo zupa była za słona”. W tym samym roku rząd uruchomił program „Przeciw przemocy – wyrównać szanse”, który przygotowywany był przez dwa lata przez ówczesną pełnomocniczkę rządu ds. rodziny i kobiet, Jolantę Banach, w konsultacji z organizacjami zajmującymi się przeciwdziałaniem przemocy. Zakładał m.in. próbę stworzenia w Polsce bazy dla instytucjonalnego systemu pomocy dla kobiet znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej; miał wspierać oraz integrować różne formy przeciwdziałania przemocy rodzinnej i udzielania pomocy kobietom i dzieciom – najczęstszym ofiarom przemocy; przewidywał stworzenie i finansowanie dziesięciu centrów pomocy dla kobiet w wybranych miastach wojewódzkich. Jednak z ambitnych planów nic nie wyszło, W1997 roku, pod dojściu do władzy nowego rządu (AWS), zlikwidowano biuro pełnomocnika rządu ds. kobiet i rodziny, a na jego miejsce powołano biuro pełnomocnika rządu ds. rodziny. Rozpoczęte przez poprzedni rząd działania, mające na celu zmianę stereotypów przyczyniających się do przemocy w rodzinie, zostały nie tylko zatrzymane, lecz całkowitej zmianie uległy założenia antyprzemocowego programu. Przedstawiciele nowego rządu stali bowiem na stanowisku, że prowadzenie tak zapisanej kampanii jest zamachem na rodzinę.

W 1998 roku opracowana przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych procedura interwencji policji wobec przemocy w rodzinie „Niebieska Karta” została wprowadzona w życie – do dziś jest jedną z najważniejszych procedur interwencji policji wobec przemocy w rodzinie, a także bazą danych dotyczących zjawiska przemocy w rodzinie, zaś dla kobiet-ofiar przemocy stanowi źródło wiedzy o tym, że przemoc jest przestępstwem ściganym przez prawo.

Problematyka przemocy wobec kobiet stała się jednym z ważnych tematów na początku XXI wieku, kiedy pełnomocniczką rządu ds. równego statusu kobiet i mężczyzn  została Izabela Jaruga-Nowacka. W Krajowym Programie Działań na rzecz Kobiet na lata 2003–2005 poświęcono problemowi przemocy wobec kobiet obszerny rozdział, w którym zapisano zobowiązania dotyczące przeciwdziałania i eliminowania przemocy wobec kobiet, m.in. przygotowanie projektu kompleksowej ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w bliskich związkach, zweryfikowanie zapisów zawartych w Karcie Praw Ofiary tak, aby uwzględniały sytuację kobiet-ofiar przemocy, budowanie instytucjonalnego systemu wsparcia dla kobiet-ofiar przemocy, a także przeprowadzenie szeroko zakrojonej kampanii informacyjnej dotyczącej zjawiska przemocy wobec kobiet i promocji polityki pod nazwą „Zero tolerancji dla przemocy”. Jednak ani zmian w Karcie Praw Ofiary, ani planowanej kampanii nie udało się przeprowadzić.

2005 roku powstaje w Polsce najważniejsza z punktu widzenia osób doświadczających przemocy ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Prace nad pierwszym rządowym projektem ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie rozpoczęły się w 2003 roku; poprzedzała je długa debata sejmowa. Projekt tzw. ustawy antyprzemocowej został w dużej mierze oparty na ustawodawstwie austriackim, gdzie stworzono kompleksowy model przeciwdziałania przemocy w rodzinie obejmujący nie tylko prawodawstwo, ale także edukację, wsparcie dla osób doświadczających przemocy (a więc najczęściej dla kobiet) oraz działania korekcyjne dla sprawców przemocy. Szczególnie istotnym elementem było odizolowanie sprawcy od poszkodowanych. Jednak w ustawie brak wyodrębnienia zjawiska przemocy w rodzinie wobec kobiet – mimo starań organizacji pozarządowych zapisu, że przemoc dotyka w największym stopniu kobiety i dzieci nie udało się wprowadzić nawet do preambuły ustawy.

W Polsce, podobnie jak i w innych krajach, rzeczywiste rozmiary przemocy w rodzinie są nieznane, a statystyki urzędowe obejmują tylko niewielką jej część. Tzw. „ciemna liczba”, czyli przemoc nieujawniona jest wyjątkowo duża - według szacunków prof. Beaty Gruszczyńskiej (Uniwersytet Warszawski, Katedra Kryminologii i Polityki Kryminalnej Instytut Wymiaru Sprawiedliwości) w Polsce co roku od 700 tysięcy kobiet do miliona doświadcza tylko dwóch rodzajów przemocy – seksualnej i fizycznej. Co czwarta kobieta doznała w swoim życiu przemocy ze strony innego mężczyzny, krewnego, znajomego z pracy, szkoły, okolicy lub obcego.

Tylko około 30% pokrzywdzonych kobiet zgłosiło przemoc ze  strony partnera organom ścigania. A zatem prawie 70% przypadków przemocy nie spotkało się z żadną reakcją organów ścigania i nie zostało zarejestrowanych w żadnych statystykach.

Zaledwie 15% kobiet zawiadomiło o tym policję, a zatem ciemna liczba jest jeszcze większa niż w przypadku przemocy ze strony partnera. W opinii kobiet, reakcja Policji na zgłoszenie przemocy ze strony innych mężczyzn była zdecydowanie gorsza niż w przypadku zgłoszenia przemocy ze strony partnera. Jeszcze gorzej wygląda kwestie przemocy seksualnej: szacuje się, że od 150 do 200 tys. kobiet w Polsce doświadcza jakiegoś rodzaju przemocy seksualnej w tym gwałtów. Na policję zgłasza się zaledwie jeden procent (2 tysiące).

 

Definicje

ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, która jest w Polsce najważniejszym aktem prawnym dotyczący tego zjawiska „przemoc w rodzinie” definiowana jest jako „jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób najbliższych, a także innych osób wspólnie zamieszkujących lub gospodarujących, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą.”

Niestety, wraz z ustawą nie wprowadzono do kodeksu karnego nowego typu przestępstwa, zwanego przemocą w rodzinie. Definicja przemocy w rodzinie jest inna od zapisów w prawie karnym (art. 207 k.k.), który określa przestępstwo znęcania się, nie zaś przestępstwo przemocy w rodzinie („Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.).

W ustawie nie zdefiniowano także poszczególnych rodzajów i form przemocy. Znaleźć je możemy w specjalistycznych publikacjach dotyczących przemocy w rodzinie i dokumentach międzynarodowych. I tak wyróżnia się następujące formy przemocy:

przemoc fizyczna – polega na różnej gamie form zachowania o różnym stopniu nasilenia np. wymierzaniu policzków,  biciu, kopaniu itp. Przykłady: użycie broni, parzenie, polewanie substancjami żrącymi i bicie przedmiotami, bicie otwartą ręką i pięściami, kopanie, przytrzymywanie, obezwładnianie, popychanie, szarpanie, odpychanie, duszenie, porzucanie w niebezpiecznej okolicy i nieudzielanie koniecznej pomocy; szczypanie i policzkowanie; zaniedbanie i brak odpowiedniej opieki (w tym odmowa udzielenia pożywienia, zmuszanie do jedzenia i inne).

przemoc seksualna- zmuszanie do określonych zachowań i kontaktów seksualnych (gwałt, zmuszanie do oglądania filmów, zdjęć pornograficznych itd.) także w małżeństwie czy relacji intymnej. Do przemocy seksualnej zalicza się m.in. obmacywanie, gwałcenie, zmuszanie do uprawiania nieakceptowanych form współżycia (seks oralny, analny, sodomia, sadoma sochizm), zmuszanie do współżycia z innymi osobami, wyśmiewanie preferencji seksualnych

przemoc psychiczna – słowne lub niewerbalne groźby użycia przemocy wobec osoby lub tego, co do niej należy, ten rodzaj przemocy przejawia się m.in. w zastraszaniu, poniżaniu, ubliżaniu, szantażowaniu itp. narzucanie własnych poglądów, zawstydzanie, stała krytyka i wmawianie choroby psychicznej, ograniczanie dostępu do snu i pożywienia; zamykanie, kontrolowanie i ograniczanie kontaktu z otoczeniem; wyśmiewanie poglądów, pochodzenia, wyznania, wyzywanie i upokarzanie; grożenie, szantażowanie i domaganie się posłuszeństwa.

 

przemoc ekonomiczna/ materialna – odmawianie lub ograniczanie dostępu do wspólnych środków finansowych lub odbieranie zarobionych pieniędzy, uniemożliwiania bądź ograniczanie podjęcia pracy zarobkowej, ale również niszczenie przedmiotów itp. to także między innymi uniemożliwianie dostępu do rodzinnych środków finansowych i niezaspokajanie materialnych potrzeb rodziny; zmuszanie do pracy bądź zabranianie jej podjęcia. Jedną z  form przemocy ekonomicznej jest uporczywe nie płacenie alimentów i innych zasądzonych świadczeń.

Warto podkreślić,  że różne przejawy przemocy często występują łącznie, objawiając się w różnych postaciach i konfiguracjach.

Opracowane przez: Joanna Piotrowska
Fundacja Feminoteka
Przesłanki Płeć

Źródła

Publikacje z zakresu