Słownik

Prekariat / prekarność

Prekariat, prekarność - Pojęcie funkcjonujące w teorii i krytyce społecznej. Odnosi się ono zarówno do kategorii ludzi (przez niektórych badaczy i badaczki określanych jako nowa klasa społeczna), do sytuacji indywidualnych jednostek, jak i do opisu stanu świata, w którym charakterystyczną cechą jest brak pewności, stałości, stabilności i poczucia bezpieczeństwa.

W literaturze przedmiotu wymienia się następujące, charakterystyczne cechy prekariatu:

  • niepewność zatrudnienia, wynikająca z braku długoterminowych umów o pracę i ochrony przed utratą zatrudnienia;
  • brak lub ograniczona możliwość korzystania z uprawnień i świadczeń pracowniczych, w tym także o charakterze niefinansowym (np. urlopu chorobowego, ubezpieczenia zdrowotnego, refundowanego przez pracodawcę kosztu dojazdu do miejsca pracy, karnetu na basen), które zazwyczaj są dostępne lub znacząco bogatsze w odniesieniu do stałych pracowników pracujących w pełnym wymiarze czasu pracy;
  • niepewność i niestabilność warunków pracy. Obszar ten obejmuje zmienne i nieprzewidywalne godziny pracy, zmienny zakres obowiązków do wykonania przez pracownika / pracownicę, nieprzewidywalną wysokość dochodów, niepewność otrzymania wynagrodzenia, niepewność długości trwania zatrudnienia;
  • brak lub ograniczona możliwość przynależności i działalności w ramach związków zawodowych. Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP) podkreśla, że może wiązać się to albo z regulacjami prawnymi (w niektórych krajach pracownicy zatrudniani przez podwykonawcę lub agencję pracy tymczasowej nie mają możliwości wstąpienia do związków zawodowych stałych pracowników), albo praktycznym wymiarem relacji pracodawca - pracownicy (interesy prekariuszy nie są reprezentowane w trakcie rokowań zbiorowych);
  • MOP wskazuje także jako charakterystyczną cechę prekariatu niskie płace (na poziomie lub poniżej ustawowo określonego wynagrodzenia, o ile takie w danym kraju obowiązuje), jednak inne analizy wskazują, że prekarność nie jest z zasady związana z niskim uposażeniem;
  • brak jasności co do tożsamości pracodawcy, wynikająca z pojawienia się innych oprócz „głównego przedsiębiorstwa”, podmiotów zatrudniających pracowników, takich jak agencje pracy tymczasowej, podwykonawcy czy franczyzobiorcy. W wyniku tych trójkątnych lub ukrytych stosunków pracy następuje rozmycie odpowiedzialności kto odpowiada i powinien być rozliczany za przestrzeganie praw pracy;
  • braku tożsamości opartej na pracy (Jeśli są zatrudnieni, to mają nierokujące rozwojem kariery zajęcia, bez tradycji pamięci społecznej, poczucia, że należą do społeczności zawodowej przesiąkniętej stałymi praktykami, kodami etycznymi oraz normami zachowania, wzajemności i braterstwa - Guy Standing, „Prekariat...”).

Na poziomie makroekonomicznym za przyczynę powstania prekariatu uważa się rozwój globalnego kapitalizmu, który dąży do zmniejszenia kosztów produkcji, w tym także kosztów pracy. Stąd w opracowaniach Międzynarodowej Organizacji Pracy znajdujemy stwierdzenie, że prekariat jest konsekwencją wszelkich sposobów przerzucania przez pracodawców ryzyka i odpowiedzialności za proces produkcji na pracowników. MOP odnosi się do przyczyn formowania się prekariatu, wskazując dwa podstawowe czynniki mikroekonomiczne:

  1. ograniczony czas trwania umów o pracę (umowy nazwane w Polsce „umowami śmieciowymi”: umowy na czas określony, umowy krótkookresowe, umowy czasowe, sezonowe, dzienne, dorywcze)
  2. rozmyty charakter stosunków pracy (trójstronne lub niejasne stosunki pracy, fasadowe samozatrudnienie, podwykonawstwo i zatrudnienie za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej)

Kategoria prekariatu nie jest zjawiskiem jednorodnym. Przybiera on różne formy oraz natężenie w zależności od kraju, regionu, specyfiki lokalnej gospodarki i rynku pracy, struktury społecznej, systemu politycznego. Jest spotykane w różnych klasach społecznych. Dotyczy zarówno formalnego rynku pracy, jak i tzw. szarej strefy. Obejmuje ludzi czasowo bezrobotnych, utrzymujących się z dorywczych prac, zatrudnianych na krótkoterminowe umowy, migrujących w poszukiwaniu zarobku, pracujących na częściowe etaty lub zmuszanych do podpisywania in blanco swojego wypowiedzenia wraz z umową o pracę. Przejawia się zarówno w prawnym statusie pracowników, jak i w subiektywnym odbiorze przez nich swojej życiowej sytuacji.

Heterogeniczność tej nowej grupy socjoekonomicznej w taki sposób ujmuje autor książki „Prekariat...” Guy Standing: Śmigający pomiędzy kafejkami internetowymi nastolatek, który utrzymuje się z dorywczych prac nie jest tym samym, co migrant używający swojego rozsądku, aby przeżyć, poznający gorączkowo ludzi, którzy mogą mu pomóc, jednocześnie obawiając się policji. Nie jest też podobny do samotnej matki martwiącej się o to, skąd wziąć pieniądze na jedzenie w przyszłym tygodniu czy sześćdziesięcioletniego mężczyzny podejmującego się prac dorywczych, by móc zapłacić rachunek za leczenie. Jednak wszyscy oni współdzielą poczucie, że ich praca jest instrumentalna (aby przeżyć), oportunistyczna (brać, co popadnie) i prekarna (niepewna).

Prekariat jest pojęciem związanym z powstawaniem nierówności społecznych oraz wykluczeniem społecznym.  Łączy się z nim także zagadnienie pracujących biednych. Dane statystyczne wskazują także, że to kobiety są w większym stopniu narażone na prekariackie warunki życia i pracy.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

Publikacje z zakresu