Słownik

Prace reprodukcyjne

Prace reprodukcyjne, zwane także pracami opiekuńczymi, to wszelkie prace wykonywane na rzecz odradzania się pokoleń oraz podtrzymania zdrowia i życia ludzi, tak by społeczeństwa mogły się odtwarzać i funkcjonować zarówno w sferze biologicznej, jak i społeczno-kulturowej. Prace te mogą być wykonywane przez instytucje publiczne i prywatne, jednakże wraz ze zmianą modelu państwa z „welfare state” (państwa opiekuńczego) na „workfare state” (skłaniającego do pracy) na przełomie lat '80 i '90 (Malinowska 2010) obarczono nimi przede wszystkim gospodarstwa domowe (ekonomia opieki).

Prace wykonywane w gospodarstwach domowych nazywane są również „produkcją czwartego sektora” (Cloud i Garrett 1997). Znaczna część prac reprodukcyjnych jest wykonywana przez kobiety, przeważnie nieodpłatnie (nieodpłatna praca kobiet), co wynika z kontraktu płci (gender contract) i odmiennych społeczno-kulturowych wzorów funkcjonowania kobiet i mężczyzn w sferze prywatnej. Niewynagradzane usługi świadczone na rzecz gospodarstw domowych często pozbawiane są znaczenia (znajdują się poza „widoczną” sferą produktywną, którą zainteresowani są ekonomiści) i nazywane są „krzątactwem codzienności” (Budrowska 2009: 74-75). Jolanta Brach-Czaina, która zajmowała się tym zagadnieniem w sposób analityczny i szczegółowy, pisała: „Codzienność stanowiąca tło egzystencjalne zdarzeń niezwykłych, których oczekujemy – często nadaremnie – może więc decydować o wszystkim. Ma wymiar drobny. Częstotliwość dużą. Jest niezauważalna” (Brach-Czaina 1999:55).

Dysproporcje w obciążeniu kobiet i mężczyzn opieką nad dziećmi i obowiązkami domowymi empirycznie ilustrują wyniki badań projektu „Nieodpłatna praca kobiet” (Titkow, Duch-Krzystoszek i Budrowska 2004). Badaczki prosiły o wskazanie, które spośród 45 prac wykonują głównie mężczyźni, a które kobiety w gospodarstwie domowym respondenta/ki. Mężczyźni zostali wskazani jedynie w 11 przypadkach i prace te miały raczej charakter sporadyczny (np. naprawy), pozostałe czynności, szczególnie monotonne i rutynowe, regularnie były wykonywane przez kobiety. Badania te pokazały również, że na prace domowe kobiety poświęcają 10 godzin tygodniowo więcej od mężczyzn, o 5,5 godziny dłużej opiekują się osobami z niepełnosprawnościami, chorymi i starszymi, oraz o prawie 30 godzin  dłużej opiekują się dziećmi (Budrowska 2009:76-77).

Przypisane kobietom i mężczyznom role (w przestrzeni prywatnej i publicznej) są przyczyną nierówności społecznych w dostępie do władzy, prestiżu i pieniędzy. Obciążenie kobiet zarówno pracą produkcyjną, jak reprodukcyjną nie byłoby jednak możliwe „bez dostosowania i angażowania posłuszeństwa kobiet (i mężczyzn) za pomocą nowych podmiotowości, takich jak: przedsiębiorcza kobieta (Bröckling 2009), super-matka, wielozadaniowa, dyspozycyjna w trybie 24/24, elastyczna, nowa „wyzwolona” Polka” (Charkiewicz i Zachorowska-Mazurkiewicz 2009:10-11). Feministyczne ekonomistki podkreślają, że rynek produkujący dobra i usługi oraz reprodukujący kapitał jest ściśle zależny od reprodukcyjnej i emocjonalnej pracy kobiet na rzecz gospodarstw domowych, w których odbywa się konsumpcja oraz reprodukcja społeczna i kulturowa, dlatego powinien partycypować w ich wykonywaniu (podobnie jak państwo) i je dowartościować. Jednocześnie zagadnienie prac reprodukcyjnych należy rozpatrywać w ramach makroekonomicznych, nie tylko jako wkład kobiet do dochodu narodowego, lecz także jako relacje między kobietami i mężczyznami oraz instytucjami życia społecznego (Charkiewicz i Zachorowska-Mazurkiewicz 2009:8-9).

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska

Przesłanki Płeć
Obszar Ekonomia

Źródła

Publikacje z zakresu