Słownik

Podwójny / dwukierunkowy ruch

Pojęcie „podwójnego/dwukierunkowego ruchu” (ang. double movement) zakłada, że zmiany, które wpływają na dynamikę społeczeństwa, mają charakter dwukierunkowy. Jedną stroną tego ruchu jest rozszerzający się rynek, który uprzedmiotawia i utowarawia kolejne dziedziny życia (w ostatnich dekadach również przyrodę czy wiedzę) oraz promuje kulturę materialną jako drogę do dobrostanu, a z drugiej strony pojawia się nurt przeciwstawny, mający na celu ochronę społeczeństwa przed siłami rynkowymi. 

Autor pojęcia „podwójnego/dwukierunkowego ruchu” Karl Polanyi, węgierski prawnik i filozof, w opublikowanej w 1944 roku książce „Wielka transformacja” opisał m.in. swoje wątpliwości związane ze zdolnością rynków do samoregulacji (Polanyi 2010[1944]). Opierając się na przykładach z historii, wskazał on na rozbieżność pomiędzy przyjmowanym przez ekonomistów założeniem, że gospodarka jest systemem zintegrowanych rynków dążącym do równowagi a rzeczywistością społeczną. Według Polanyiego liberalizm gospodarczy (leseferyzm) doprowadził do budowy modeli, w których życie społeczne zostało przyporządkowane logice rynku, a tym samym ludzie wraz z otoczeniem zostali przekształceni w towary (ang. commodificaiton). Powstawanie zaś coraz to nowszych, nieograniczonych rynków wymiany tychże towarów oraz powiększanie się ich autonomii prowadzi zazwyczaj do wzrostu napięcia społecznego i wywołuje opór ludzi. Państwo może w takich wypadkach odegrać ważną rolę protekcjonistyczną i opiekuńczą względem obywateli poprzez aktywne oddziaływanie na przebieg procesów gospodarczych (interwencjonizm państwowy). 

Dziś interpretacje teorii podwójnego ruchu wybiegają poza wskazany przez Polynaiego konflikt na płaszczyźnie gospodarki i społeczeństwa. Wskazuje się na wiele obszarów powstawania sprzeciwu społecznego np. wobec nasilającej się dominacji i opresji ze strony samego państwa i jego służb lub radykalizujących się grup dążących do przejęcia władzy (także w zakresie symbolicznym). Wśród przykładów widocznego i zorganizowanego w ostatnich latach oporu wymienia się m.in. ruch oburzonych (ang. occupy movement), protesty rdzennych mieszkańców lasów tropikalnych, czy obronę dóbr wspólnych (np. parku Gezi w Istambule).

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska


Źródła

  • Hardt M., Negri A. (2009), Commonwealth, the Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge MA.
  • Polanyi K. (2010 [1944]), Wielka transformacja. Polityczne i ekonomiczne źródła naszych czasów,  Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Publikacje z zakresu