Słownik

Płeć kulturowa

Płeć kulturowa (ang. gender – rodzaj; w Polsce używa się także tłumaczeń: płeć społeczno-kulturowa oraz (społeczno-) kulturowa tożsamość płci) oznacza zestaw norm, dotyczących wszystkiego to, co w danej kulturze czy społeczeństwie jest uważane za odpowiednie dla kobiety / dziewczynki lub mężczyzny / chłopca. A za odpowiednie mogą być uważane szeroko rozumiane role społeczne, które często są przypisywane w sposób jednoznaczny jednej płci. Stanowią one zestaw zakazów i nakazów, oczekiwań społeczeństwa kierowanych w stronę kobiet i mężczyzn, a dotyczących tego, jaka powinna być „prawdziwa kobieta”, a jaki – „prawdziwy mężczyzna”.

Oczekiwania adresowane do kobiet i mężczyzn, często zupełnie różne w zależności od płci, mogą dotyczyć na przykład:

  • zaangażowania w opiekę nad dziećmi,
  • zaangażowania w obowiązki związane z prowadzeniem domu,
  • rodzaju pracy zawodowej (czy samego faktu jej podjęcia)
  • wysokości zarobków i wiążącej się z nimi możliwości utrzymania domu i rodziny,
  • zachowania w różnych sytuacjach społecznych (oczekiwania często zawierane w zdaniu „kobiecie (mężczyźnie) to nie wypada”),
  • zainteresowań,
  • sposobu spędzania wolnego czasu, podejmowanych aktywności, w przypadku dzieci także zabawek i zabaw,
  • wyrażania emocji (różnice dotyczą szczególnie sposobu wyrażania smutku i złości),
  • cech charakteru,
  • zabawek i zabaw,
  • wyglądu zewnętrznego (i dbania o wygląd zewnętrzny).

Normy i oczekiwania przypisywane kobietom i mężczyznom (dziewczętom i chłopcom) są reprodukowane w procesie socjalizacji i uwewnętrzniane (internalizowane) przez większość członkiń/członków społeczeństwa. Zatem w obrębie płci społeczno-kulturowej mieszczą się jedynie cechy o charakterze nabytym, w odróżnieniu od cech o charakterze wrodzonym, zależnych od płci biologicznej.

Płeć kulturowa (gender) charakteryzuje się dwoma ważnymi cechami:

  • zmienia się w czasie – inne są w tej chwili oczekiwania i normy dotyczące kobiet i mężczyzn, inne były w XIX wieku. Np. kobiety w Polsce mają prawa wyborcze zaledwie od 93 lat, i jego przyznanie w 1919 roku nie jest wyrazem zmian ewolucyjnych, ale faktu, że przepisy pozwalające głosować wcześniej wyłącznie mężczyznom, było jedynie umową społeczną. Inne przykłady to prawo do studiowania (dla mężczyzn – od 1364 roku, dla kobiet – od 1897 roku, czy prawo do urlopu wychowawczego, części urlopu macierzyńskiego czy urlopy ojcowskie (kolejne zmiany w polskim kodeksie pracy, ostatnia wprowadzona 1 stycznia 2010 roku);
  • zmienia się w przestrzeni – te zmiany są ściśle związane z kontekstem kulturowym, wynikającym z tradycji, religii, obyczajów. Inaczej wygląda sytuacja kobiet (i mężczyzn) w krajach Europy Zachodniej, inaczej w krajach Afryki Subsaharyjskiej, inne są oczekiwania dotyczące dziewcząt i chłopców w zależności od tego, jakie są tradycyjne role kobiet i mężczyzn, jakie wzorce panują w danym środowisku (np. na terenach wiejskich dużo trudniej jest żyć niezgodnie z normami dotyczącymi płci, bo w małych społecznościach bardziej „rzuca się w oczy” kobieta stawiająca na pracę, czy mężczyzna na urlopie wychowawczym. W mieście, zwłaszcza dużym, takie sytuacje bardziej się rozmywają). 

Ta zmienność, zwłaszcza w sytuacji, kiedy patrzymy na nią z perspektywy czasu, jest niezbitym dowodem na to, że sytuacja kobiet i mężczyzn jest uwarunkowana społecznie i kulturowo, a nie wyłącznie biologicznie. W tej chwili wydaje nam się „naturalne” (i często właśnie takiego słowa używamy), że kobiety i mężczyźni mogą głosować czy studiować, kilkaset lat temu brak dostępu dla kobiet na uczelnie wyższe argumentowano mniejszą masą ich mózgu, i tym samym argumentem „naturalności” czy „natury”.

Pojęcie gender pojawiło się w odróżnieniu od płci biologicznej, oznaczającej zespół cech bezpośrednio wynikających z biologii, z budowy ciała i materiału genetycznego kobiet i mężczyzn. I tak – możliwość urodzenia dziecka przez kobietę jest cechą biologiczną, ale już oczekiwanie, że to kobieta będzie osobą zajmującą się dzieckiem i wszystkim, co związane z jego wychowaniem, należy do płci kulturowej.

Opracowane przez: Małgorzata Jonczy-Adamska
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Przesłanki Płeć

Źródła

Publikacje z zakresu