Słownik

Patriarchat

Forma społecznej organizacji, w której kluczowe znaczenie oraz władzę posiadają mężczyźni. Patriarchat jest rozumiany jako forma męskiej dominacji i nierozerwalnie wiąże się ze sprawowaniem przez mężczyzn kontroli nad innymi jednostkami o niższym statusie społecznym, w tym przede wszystkim nad kobietami.

Pierwszą definicję tego pojęcia ukuł twórca socjologii, Max Weber. Upatrywał on źródła posiadanej przez mężczyzn władzy w społeczeństwie w pełnieniu przez nich funkcji głowy rodziny w obrębie gospodarstwa domowego (co implikowało dominację mężczyzn posiadających rodziny – ojców, mężów, seniorów rodu zarówno nad kobietami jak i nad nieżonatymi i młodszymi mężczyznami). Kolejne analizy zjawiska były podejmowane głównie przez teoretyczki feministyczne, kładące nacisk na przyczyny, formy oraz konsekwencje patriarchatu dla kobiet. Socjolożka Sylvia Walby zdefiniowała patriarchat jako rodzaj struktury społecznej oraz praktyki społeczne, w których mężczyźni dominują, poddają opresji oraz eksploatują kobiety. Z kolei ekonomistka Heidi I. Hartmann postrzega patriarchat jako posiadaną przez mężczyzn organizacyjną zdolność wywłaszczania pracy kobiet w miejscu pracy (praca odpłatna) oraz w domu (nieodpłatna praca domowa).

Patriarchalna struktura społeczna posiada następującą charakterystykę:

  • jest zdominowana przez mężczyzn – role społeczne związane z władzą są obejmowane przede wszystkim przez mężczyzn, podczas gdy większość kobiet zajmuje się kwestiami nie kojarzonymi ze sferą wpływu;
  • jest zorganizowana wokół kwestii kontroli sprawowanej przez mężczyzn nad kobietami, za pomocą różnych form nacisku (poprzez racjonalną perswazję, za  pomocą przemocy lub gróźb użycia przemocy). Męskość jest kojarzona z umiejętnością wywierania kontroli i posiadaniem kontroli, podczas gdy zakłada się, że kobiety nie mając wystarczającej kontroli nad własnym życiem potrzebują męskiego dozoru i ochrony.
  • jest zdefiniowana przez męskość – sfery życia zdominowane przez mężczyzn posiadają większy prestiż, a cechy charakteru postrzegane jako męskie za pożądane i wartościowane pozytywnie. Jednocześnie aktywności w głównej mierze wykonywane przez kobiety nie posiadają wysokiego statusu społecznego, podobnie jak przypisywane kobietom cechy osobowości nie są uznawane za kluczowe dla rozwoju społeczeństwa.
  • jest męskocentryczny – mężczyźni i chłopcy znajdują się w centrum uwagi, podczas gdy dla kobiet i dziewczynek przeznaczone są marginalne obszary, zwłaszcza w odniesieniu do sfery publicznej.

Według Sylvi Walby patriarchat jest obecny w sześciu, wzajemnie przenikających się strukturach: w sposobie produkcji w gospodarstwie domowym (nieodpłatna praca kobiet), w relacjach w obszarze pracy płatnej (np. segregacja zawodów i sektorów, różnice wynagrodzeń), w relacjach kształtowanych przez państwo (prawodawstwo, reprezentacja w instytucjach władzy), w przemocy mężczyzn wobec kobiet, w relacjach panujących w sferze seksualności (np. obowiązkowa heteroseksualność oraz podwójne standardy dotyczące płci), w relacjach panujących w tzw. instytucjach kultury, czyli w instytucjach religii, edukacji i mediach.

Niezależnie od wielości definicji patriarchatu, charakteryzuje je wspólne rozumienie tego pojęcia jako zjawiska o charakterze strukturalnym. Kate Millett – amerykańska feministyczna pisarka i działaczka pisze, że patriarchat jako instytucja jest społeczną konstantą, zakorzenioną tak głęboko, że przenika wszelkie inne formy polityczne, ekonomiczne i socjalne (kasty na równi z klasami, feudalizm na równi z biurokracją), nie wyłączając religii. Takie strukturalne rozumienie patriarchatu wprowadza kilka istotnych założeń. Po pierwsze patriarchat nie oznacza, że każdy mężczyzna musi podporządkować sobie każdą kobietą, ani że żadna kobieta nie jest w stanie piastować wysoko cenionej funkcji publicznej. Po drugie, nie jest on zdeterminowany biologicznie, czyli nie wynika z naturalnych predyspozycji mężczyzn do bycia przywódcami bądź opresorami, a kobiet do bycia podporządkowanymi. Po trzecie, społeczny determinant tego zjawiska oznacza, że forma patriarchatu zmienia się i jest uzależniona od uwarunkować historycznych i geograficznych. Po czwarte, ten kompleks zjawisk sprzęga się i wzmacnia inne nadużycia władzy, takie jak rasizmhomofobia czy klasizm i stanowi integralny element kapitalizmu.

Badaczki i badacze feministyczni próbują nie tylko scharakteryzować pojęcie patriarchatu, ale także dotrzeć od jego przyczyn. W toku tych analiz pojawiają się różnorodne teorie, w myśl których patriarchat wynika m.in. z kontroli sprawowanej przez mężczyzn nad ludzką reprodukcją i seksualnością, w tym nad seksualnością i ciałami kobiet, bądź też jest powodowany ekonomicznym interes mężczyzn.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Przesłanki Płeć

Źródła

  • Sylwia Walby, „Theorizing patriarchy”, Basil Blackwell, 1990

  • Kate Millet, „Teoria polityki płciowej”, [w:] „Nikt nie rodzi się kobietą”, red. Teresa Hołówka, Warszawa: Czytelnik, 1982, Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny

  • Joan Acker, „Przeobrażanie kategorii klasy, rasy i płci. Feministyczne przemyślenia”, [w:]          „Revisioning Gender”, red. Myra Marx Ferree, Judith Lorber i Beth B. Hess, AltaMira Press, 2000, tłum. Katarzyna Gawlicz. Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego 2009 www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny

  • Zygmunt Krzak, „Od matriarchatu do patriarchatu”, Wydawnictwo TRIO, 2007

  • Maria Ciechomska, „Od matriarchatu do feminizmu”, Wydawnictwo Brama, Książnica Włóczęgów i Uczonych, Poznań, 1996

Publikacje z zakresu