Słownik

Obywatelskie nieposłuszeństwo

Filozofia i zarazem metoda walki politycznej, w której jednostki świadomie i intencjonalnie decydują się na złamanie konkretnej normy prawnej (przepisu), postrzeganej przez nich jako krzywdzącej, niesprawiedliwej i stojącej w sprzeczności z interesem publicznym lub będącej naruszeniem ich fundamentalnych przekonań. Podstawowym celem takiego działania jest zmiana danego prawa bądź praktyki działania instytucji publicznej, która wynika z tego prawa. Kluczowym elementem obywatelskiego nieposłuszeństwa jest świadomość oraz gotowość na poniesienie konsekwencji działania wbrew prawu, czyli poddania się karze. Ten postulat zakłada działanie jawne, w przeciwieństwie do form konspiracyjnych i zachowujących anonimowość działaczy bądź działaczek.

W literaturze przedmiotu istnieje wiele, często bardzo od siebie odległych definicji niniejszego terminu. W swojej publikacji Obywatelskie nieposłuszeństwo. Próba określenia pojęcia Artur Szutta zebrał katalog najczęściej pojawiających się definicyjnych elementów tego pojęcia:

  1. akt nieposłuszeństwa wobec przepisu prawa lub nakazu władzy;
     
  2. protest przeciwko niedającej się, (zdaniem obywateli), tolerować niesprawiedliwości;
     
  3. rodzaj apelu, próba moralnej perswazji;
     
  4. której celem jest naświetlić powagę problemu, pokazać, że danej niesprawiedliwości nie można ignorować i że należy doprowadzić do debaty publicznej opartej na autentycznym dialogu, w wyniku której niesprawiedliwe prawo zostanie zmienione;
     
  5. akt publiczny:
    • jawny, w takim stopniu, w jakim pozwalają na to okoliczności;
    • skierowany do wszystkich uczestników życia publicznego
    • szukający wspólnej płaszczyzny dialogu;
    • działanie pokojowe, uciekające się jedynie do takich środków przymusu, które są z jednej strony konieczne do nakłonienia adresatów protestu do otwartej debaty, z drugiej strony nie stanowią zerwania współpracy obywatelskiej.

Choć przykłady aktów obywatelskiego nieposłuszeństwa można znaleźć już w starożytności, to fundamenty pod współczesne rozumienie tego pojęcia powstały w połowie XIX wieku. Twórcą i zarazem praktykiem tej metody był amerykański pisarz Henry David Thoreau. W 1848 roku Thoreau, nie chcąc legitymizować poczynań swojego rządu - wspierania niewolnictwa, przesiedleń i odbieraniu ziemi Indianom oraz zbrojnej inwazji na Meksyk, zdecydował się na odmowę płacenia podatków. Thoreau uważał, że stanowi to jego obowiązek jako dobrego obywatela, który winien służyć ojczyźnie nie bezmyślnym poddaństwem, ale  przede wszystkim własnym sumieniem. Służba sumieniem oznaczała dla niego kultywowanie sprawiedliwości, nawet kosztem posłuszeństwa prawu. Odbywając karę więzienia, pisarz stał się żywym przykładem jednej ze swoich najsławniejszych myśli, wyrażonej w eseju Obywatelskie nieposłuszeństwoZa panowania rządu, który niesprawiedliwie kogoś więzi, miejscem właściwym dla praworządnego człowieka jest więzienie. W tym samym dziele autor zawarł istotę metody: odmów posłuszeństwa, powiedz, że twoje sumienie ci na to nie pozwala i daj się uwięzić.

W XX stuleciu ideę amerykańskiego myśliciela podchwycili przedstawiciele i przedstawicielki wielkich ruchów społecznych, których liderami byli Mahatma Gandhi oraz Martin Luther King. Pierwszy z nich przez pięćdziesiąt lat organizował hinduską społeczność na rzecz uzyskania podstawowych praw politycznych i ekonomicznych oraz uformowania niezależnego państwa hinduskiego. Aktywnie działał na rzecz zrównania praw i odzyskania podmiotowości członków i członkiń kasty niedotykalnych. W latach 1893-1914 Gandhi przewodził walce zamieszkujących Południową Afrykę Hindusów o zachowanie prawa wyborczego, swobody wyboru miejsca zamieszkania i podróżowania oraz równe traktowanie. W latach 1919-1947 poświęcił się pracy politycznej w Indiach. Gandhyjska kampania satyagrahy – biernego oporu opartego na sile prawdy, chociaż nie bezpośrednio, to jednak w dużym stopniu, przyczyniła się do uzyskania niepodległości państwowej. Hinduski ruch bazował na masowych protestach obywatelskiego nieposłuszeństwa: wielotysięcznych demonstracjach (jak, przykładowo, sławny marsz solny w 1930 roku), hartal – strajkach powszechnych, swadeshi – bojkocie brytyjskiego importu i aparatu instytucjonalnego, polegające na opuszczaniu rządowych uczelni i zakładaniu własnych (narodowych), zastępowaniu rządowego sądownictwa społecznymi komisjami rozjemczymi, rezygnacji z zatrudnienia w aparacie państwowym, odmowie pełnienia służby wojskowej, rezygnacji z otrzymanych godności oraz nie oddawanie honorów brytyjskim tytułom i symbolom.

Kolejne doniosłe daty w rozwoju koncepcji i praktyki obywatelskiego nieposłuszeństwa przypadają na lata 50. i 60. XX wieku. Wówczas to – na bazie przede wszystkim tej strategii działania – rozwinął się w Stanach Zjednoczonych Ruch Wyzwolenia Czarnych, któremu w latach 1955-1968 przewodził pastor Martin Luther King. W efekcie społeczność afroamerykańska wywalczyła formalne zniesienie segregacji rasowej i rasistowskiego prawa separate but equal. Pierwszym sygnałem do rozpoczęcia protestów było zdarzenie z 1 grudnia 1955 roku znane jako Montgomery bus boycott. W miejscowości Montgomerry, w stanie Alabama, czarnoskóra kobieta, Rosa Parks odmówiła dostosowania się do istniejących regulacji i ustąpienia białemu człowiekowi miejsca siedzącego na tyle autobusu, za co została aresztowana. Następstwem tego zdarzenia była seria protestów, w ramach których czarnoskórzy  mieszkańcy bojkotowali autobusy także w innych miastach. W wyniku protestów sprawą zajął się Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych, który 1 grudnia 1956 roku orzekł, że segregacja rasowa w autobusach jest niezgodna z Konstytucją Stanów Zjednoczonych.

Następne kluczowe wydarzenie, które miało charakter obywatelskiego nieposłuszeństwa, odbyło się w Birmingham, w stanie Alabama, wiosną 1963 roku. Mimo że miejscowy sąd wydał zakaz organizowania demonstracji, M. L. King wraz z setkami innych działaczy i działaczek wyszli na ulice. Pastor w taki sposób argumentował potem podjęcie decyzji o złamaniu prawa: Czasami prawo brzmi demokratycznie, ale jest stosowane niesprawiedliwie. Na przykład, zostałem aresztowany pod zarzutem demonstrowania bez zezwolenia. Nie ma nic złego w przepisie, który nakazuje posiadanie zezwolenia na demonstrację. Ale przepis taki staje się niesprawiedliwy, kiedy służy do utrzymania segregacji i odmawia obywatelom prawa korzystania z przywilejów pierwszej poprawki do Konstytucji, mówiących o wiecach i protestach. Zgromadzenie zostało spacyfikowane przez policję, a liderzy ruchu spędzili w areszcie kilka dni, jednak w efekcie rozgłosu medialnego, jaki zyskała ta sprawa oraz przychylności międzynarodowej opinii publicznej, rząd Stanów Zjednoczonych zniósł prawne podstawy do segregacji rasowej (Civil Rights Act).

Podobnie jak dla H. D. Thoreau i M. Gandhi, dla M. L. Kinga obywatelskie nieposłuszeństwo nie było wynikiem podejmowania spontanicznych działań, nie było li tylko przemyślaną strategią, ale pewną filozofią i etyką działania w odniesieniu do adwersarzy. Stąd wynika – wspólna dla tych trzech myślicieli – idea walki bez przemocy, tak charakterystyczna dla tej metody działania. Będąc formą apelu, obywatelskie nieposłuszeństwo, ze swojej definicji, jest odwoływaniem się do racji rozumowych bądź argumentów moralnych, jest próbą nawiązania dialogu, przekonania drugiej strony, aby zmieniła swoją niesprawiedliwą decyzję, czego nie dałoby się osiągnąć budując spiralę wzajemnej przemocy. Wątkiem podzielanym przez wspomnianych działaczy społecznych było także piętnowanie obojętności tych obywateli i obywatelek, którzy unikali przyjmowania stanowisk politycznych. M. L. King pisał, że wielką przeszkodą na drodze Czarnych do wolności nie są Rady Białych Obywateli ani Ku-Klux-Klan, ale umiarkowani biali, którzy wyżej cenią porządek niż sprawiedliwość; (…) ciągle mówią: Zgadzam się z twoim celem, do którego dążysz, ale nie mogę zgodzić się z twoimi metodami bezpośredniej akcji (...). Powierzchowne zrozumienie ze strony ludzi dobrej woli jest bardziej przygnębiające niż absolutny brak zrozumienia ze strony ludzi złej woli. Z kolei M. Gandhi stwierdził, że bez dobrowolnego lub wymuszonego współdziałania ludu rząd nie posiada żadnej władzy. (…) Bez naszego poparcia, 100 tysięcy Europejczyków [w kolonii brytyjskiej w Indiach– M.Ch] nie mogłoby utrzymać nawet jednej siódmej naszych wiosek.

Obok opisanych powyżej przykładów ruchów o charakterze obywatelskiego nieposłuszeństwa,  jej liczne formy były i nadal są wykorzystywane jako strategie wielu protestów społecznych, m.in. jako sposób walki przeciwko wojnie w Wietnamie czy w Anglii w ramach protestów przeciwko broni nuklearnej. Podobieństw do strategii obywatelskiego nieposłuszeństwa można się także dopatrywać w wielu ruchach obywatelskich sprzed 1989 r. w krajach tzw. Bloku Wschodniego, w tym polskiej Solidarności. Jako współczesną formę obywatelskiego nieposłuszeństwa można traktować organizowane w latach 2009 – 2011 antyfaszystowskie blokady demonstracji nacjonalistów w Dniu Niepodległości.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

  • Henry David Thoreau, Obywatelskie nieposłuszeństwo, Kraków 1997

  • Artur Szutta, Obywatelskie nieposłuszeństwo. Próba określenia pojęcia, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2011

  • Ryszard Skrzypiec, W poszukiwaniu sprawiedliwości. Obywatelskie nieposłuszeństwo- filozofia i działanie, Biblioteka Zielonych Brygad nr 29, Kraków 1999

  • Per Herngren, Podstawy obywatelskiego nieposłuszeństwa, Biblioteka Zielonych Brygad, Kraków 1997

  • Jean – Marie Muller, Strategia politycznego działania bez stosowania przemocy, Wydawnictwo Dzikie Mazury, Warszawa 2000

  • Łukasz Konsor, Demokracja jako forma partycypacji społecznej, Oficyna Bractwo Trojka, Poznań 2008

Publikacje z zakresu