Słownik

Mniejszości narodowe

Grupy odróżniające się pochodzeniem etnicznym, kulturą, religią i / lub językiem od grupy dominującej/większościowej na danym terytorium. Zazwyczaj stanowią numeryczną mniejszość w danym społeczeństwie, choć bywają regiony, gdzie przeważają w statystykach demograficznych. Określenie „mniejszość” nie musi zatem odnosić się do liczebności grup(y), ale oznacza status w społeczeństwie (mniej władzy, statusu społecznego, podporządkowanie). Sama socjologiczna kategoria „mniejszości” została stworzona przez grupę dominującą i odnosi się do różnicowania grup społecznych. Dla tożsamości mniejszościowej ważnym wyróżnikiem jest często potrzeba uznania odrębności, prawo do kultywowania własnej kultury, religii, języka oraz możliwość podejmowania działań na rzecz zachowania i rozwoju własnej tożsamości.

W Polsce status mniejszości narodowych definiuje Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 6.01.2005 r., która jest dużym osiągnięciem i porządkuje wiele kwestii.

Wg niej do mniejszości narodowych w Polsce zalicza się dziewięć grup narodowych:

  • białoruską,
  • czeską,
  • litewską,
  • niemiecką,
  • ormiańską,
  • rosyjską,
  • słowacką,
  • ukraińską
  • żydowską.

Ustawa precyzuje, że mniejszość narodowa to grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

  1. jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;
  2. w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;
  3. dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;
  4. ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę;
  5. jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;
  6. utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie.

Istotne jest to, że przedstawiciele i przedstawicielki mniejszości narodowych posiadają obywatelstwo polskie, ale nie mają na terenie Polski wyodrębnionego terytorium pod względem politycznym i administracyjnym. Mniejszości narodowe, w odróżnieniu od etnicznych, mogą poza Polską utożsamiać się z innym państwem (np. z Białorusią).

Podanie w ustawie nazw konkretnych grup narodowych wyklucza z korzystania z praw inne grupy, które poczuwają się/ mogłyby zabiegać o uzyskanie statusu mniejszości narodowej. Chodzi głównie o tzw. „nowe” mniejszości, spośród których najczęściej przywoływaną jest grupa Wietnamczyków obecna w Polsce od lat 60-70 XX wieku, systematycznie zwiększająca się statystycznie. Z kolei wskazani w ustawie Ormianie często nie uważają się za mniejszość narodową, gdyż nie czują związków z współczesną Armenią, a bardziej z przodkami ormiańskimi w XI wieku zamieszkałymi w Rusi Kijowskiej i na terytoriach włączonych po XIV wieku do Polski.

Zastosowane w ustawie kryterium czasowe też budzi kontrowersje. Uniemożliwia tzw. „nowym” grupom mniejszościowym, obecnym na ziemiach polskich krócej niż ustawowe 100 lat, ubieganie się o status i ochronę własnych praw. Przykład stanowią przywołani już Wietnamczycy, którzy nigdy nie mieli statusu mniejszości narodowej w Polsce, ale również Grecy i Macedończycy obecni grupowo w Polsce od lat 50-tych XX wieku, którzy przed wprowadzeniem ustawy byli traktowani jako mniejszość narodowa, a po jej wprowadzeniu zostali „zdegradowani”).

Ochrona mniejszości narodowych oraz praw i wolności osób należących do tych mniejszości stanowi integralną część międzynarodowej ochrony praw człowieka i, jako taka, wchodzi w zakres współpracy międzynarodowej.

Każda osoba należąca do mniejszości narodowej ma prawo – zgodnie z artykułem 4 - do swobodnej decyzji o traktowaniu jej jako osoby należącej bądź też nienależącej do takiej mniejszości (nie wolno przymuszać do ujawniania informacji na temat przynależności do mniejszości lub zmuszania do udowadniania jej).

Ponadto ustawa zabrania stosowania środków prowadzących do asymilacji, jeśli użyte są wbrew woli osób należących do mniejszości (art. 5) oraz zawiera zakaz dyskryminacji i deklaruje ochronę przed dyskryminacją, wrogością i przemocą (art. 6). Popiera również rzeczywistą równość miedzy osobami należącymi do mniejszości i większości. Mniejszości mają prawo zachowania i rozwoju tożsamości, kultury i języka mniejszości przy zapewnieniu pełnej integracji obywatelskiej osób należących do mniejszości.

Organami administracji państwowej do spraw mniejszości narodowych i etnicznych są:

 

Praw mniejszości narodowych chroni Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Jako ustawa zasadnicza, zawiera ogólne standardy, ale nie uszczegóławia kwestii i nie daje konkretnych narzędzi egzekwowania prawa. Zawiera jednak artykuły dotyczące bezpośrednio mniejszości:

Art. 32.
1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.
2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

Art. 35.
1.Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury.

Bardziej szczegółowe przepisy antydyskryminacyjne, niż zapisy Konstytucji, znaleźć można w kilku innych dokumentach, przykładowo:

  • Zakaz dyskryminacji ze względu na m. in. etniczność i narodowość zawiera Kodeks Pracy: w artykule 18 znajduje się informacja, że pracownicy powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szczególności bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a także bez względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym wymiarze czasu pracy.
  • Ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania, która weszła w życie pierwszego stycznia 2011 roku, określa obszary i sposoby przeciwdziałania naruszeniom zasady równego traktowania ze względu kilka przesłanek, w tym, m. in.: rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, religię, wyznanie.
  • Kodeks karny przewiduje penalizację przestępstw popełnianych na tle nienawiści rasowej, etnicznej i narodowościowej. Art. 256 i 257 wprowadzają zakaz nawoływania do nienawiści oraz znieważania z przyczyn narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość.


Więcej szczegółowych przepisów antydyskryminacyjnych i chroniących prawa mniejszości etnicznych i narodowych znaleźć można na stronie internetowej: http://www.msw.gov.pl/portal/pl/238/

Opracowane przez: Dominika Cieślikowska
Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego
Obszar Prawo

Źródła

Publikacje z zakresu