Słownik

Mniejszości etniczne

Grupy odróżniające się katalogiem wzajemnie i silnie z sobą powiązanych cech społeczno-kulturowych (czyli etnicznością) od grupy dominującej/większościowej na danym terytorium. Najczęściej wyróżnikami etnicznych grup mniejszościowych są: pochodzenie, kultura, religia i język. Grupy te charakteryzuje też potrzeba uznania odrębności oraz chęć podtrzymywania i rozwoju poszczególnych elementów tradycji przez podejmowanie różnych działań (szkolnictwo w języku mniejszościowym, używanie nazw własnych miejsc i osób w języku mniejszościowym, tworzenie stowarzyszeń, itp.). Do ważnych kategorii wyróżniających należą też rzadziej wymieniane czynniki takie, jak: samoświadomość własnej odrębności i samorefleksja etniczna (charakteryzująca częściej grupę mniejszościową niż dominującą). Mniejszości etniczne stanowią zazwyczaj numeryczną mniejszość w danym społeczeństwie, choć bywają regiony, gdzie przeważają w statystykach demograficznych. Określenie „mniejszość” nie musi zatem odnosić się do liczebności grup(y), ale oznacza status i sposób funkcjonowania w społeczeństwie (ograniczony dostęp do władzy i zasobów, niższy status społeczny, podporządkowanie normom większościowym, podatność na dyskryminację). Sama socjologiczna kategoria „mniejszości” została stworzona przez grupę dominującą i odnosi się do różnicowania grup społecznych.

W Polsce status mniejszości etnicznych definiuje Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 6.01.2005 r. Precyzuje ona, że mniejszość etniczna to grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

  1. jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;
  2. w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;
  3. dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;
  4. ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę;
  5. jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;
  6. nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie.

Istotne jest to, że przedstawiciele i przedstawicielki mniejszości etnicznych posiadają obywatelstwo polskie, ale nie mają na terenie Polski wyodrębnionego terytorium pod względem politycznym ani administracyjnym. Podstawowa różnica - wedle ustawy - między mniejszościami etnicznymi a narodowymi polega na tym, że te pierwsze nie posiadają własnego państwa poza Polską (nie ma na świecie państwa np. romskiego).

Systemy prawne w różnych krajach zawierają odmienne definicje mniejszości etnicznych i narodowych – wokół tego rozróżnienia trwają liczne dyskusje i kontrowersje (np. w prawodawstwie francuskim nie używa się terminu „mniejszość”, tradycja anglosaska opiera się na częstszym korzystaniu z pojęcia etniczność i mniejszość etniczna, rozumianym znacznie szerzej od mniejszości narodowej).

Wg polskiego prawodawstwa do mniejszości etnicznych zalicza się cztery grupy etniczne:

  • karaimską;
  • łemkowską;
  • romską;
  • tatarską.

Podanie tych czterech konkretnych grup w ustawie ogranicza korzystanie z praw innym grupom, które poczuwają się/ mogłyby zabiegać o uzyskanie statusu grupy etnicznej. Ślązacy i Kaszubi – często potocznie nazywani mniejszościami etnicznymi, pretendujący też do tego statusu – nie są uznanymi przez polskie prawo mniejszościami etnicznymi (mają status grup etnograficznych/ etnoregionalnych). Brak uznania ich jest kwestią kontrowersyjną i budzącą spory. Język kaszubski w świetle ustawy to język regionalny, na co Kaszubi mają przyzwolenie.

Rozumienie terminu „mniejszości etniczne” zgodne z ustawą jest mało rozpowszechnione w powszechnym słowniku pojęć i potocznie status ten przypisywany jest różnym grupom. Świadczą o tym chociażby co roku przeprowadzane badania Centrum Badania Opinii Społecznej CBOS, w których to (wedle tytułu) sprawdzany jest stosunek Polaków do innych państw i narodów. W badaniu tym pyta się osoby o ich sympatię, niechęć lub obojętność wobec różnych grup, w tym wobec Romów (którzy są grupą etniczną, a nie narodową wedle ustawy i wielu rozróżnień w naukach społecznych) i Arabów (którzy nie są konkretnym narodem i nie wywodzą się z jednego państwa; to duża grupa ludów).

Ochrona mniejszości etnicznych oraz praw i wolności osób należących do tych mniejszości stanowi integralną część międzynarodowej ochrony praw człowieka i, jako taka, wchodzi w zakres współpracy międzynarodowej.


W świetle polskiego prawodawstwa (Ustawa o mniejszościach…) każda osoba należąca do mniejszości etnicznej ma prawo – zgodnie z artykułem 4 - do swobodnej decyzji o traktowaniu jej jako osoby należącej bądź też nienależącej do takiej mniejszości (nie wolno przymuszać do ujawniania informacji na temat przynależności do mniejszości lub zmuszania do udowadniania jej).

Ponadto ustawa zabrania stosowania środków prowadzących do asymilacji, jeśli użyte są wbrew woli osób należących do mniejszości (art. 5) oraz zawiera zakaz dyskryminacji i deklaruje ochronę przed dyskryminacją, wrogością i przemocą (art. 6). Popiera również rzeczywistą równość miedzy osobami należącymi do mniejszości i większości. Mniejszości mają prawo zachowania i rozwoju tożsamości, kultury i języka mniejszości przy zapewnieniu pełnej integracji obywatelskiej osób należących do mniejszości.

Organami administracji państwowej do spraw mniejszości narodowych i etnicznych są:

Praw mniejszości etnicznych chroni nadrzędny dokument jakim jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Jako ustawa zasadnicza, wskazuje ogólne standardy, ale nie uszczegóławia kwestii i nie daje konkretnych narzędzi egzekwowania prawa. Zawiera jednak artykuły dotyczące bezpośrednio mniejszości:

Art. 32.
1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.
2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.

Art. 35.
1.Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury.
2. Mniejszości narodowe i etniczne mają prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej.

Bardziej szczegółowe przepisy antydyskryminacyjne i chroniące prawa mniejszości znaleźć można w kilku innych dokumentach, m.in. Kodeksie pracy, Ustawie o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania, Kodeksie karnym. Pełniejszy wykaz przepisów wraz z wyciągiem fragmentów dotyczących mniejszości etnicznych i narodowych znaleźć można na stronie internetowej: http://www.msw.gov.pl/portal/pl/238/

Opracowane przez: Dominika Cieślikowska
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Prawo

Źródła

Publikacje z zakresu