Słownik

Matriarchat

Forma organizacji społecznej, w której dominujące znaczenie i rolę przypisuje się kobietom, zarówno w sferze gospodarstwa domowego, w sferze publicznej, jak i symbolicznej.

Etymologia pojęcia wywodzi się z połączenia dwóch słów – greckiego matēr (matka) oraz arche (władza lub początek). Do literatury naukowej tematykę sprawowania przez kobiety bądź kobietę kluczowej funkcji w społecznej strukturze współcześnie żyjących wspólnot wprowadził w XVIII wieku Joseph-Francois Lafitau. Użył on wówczas terminu ginekokratia, które z czasem – za pośrednictwem Johanna Jakoba Bachofena i Lewisa Morgana zostało zastąpione terminem matriarchat.

Badania antropologiczne odnajdują ślady matriarchalnej struktury społecznej w czasach prehistorycznych między ok. 30000 lat p.n.e. a 5-3 tysiącleciem p.n.e. Największy rozkwit matriarchatu miał mieć miejsce w okresie od 8000 – 4000 lat p.n.e.

Świadectwa nadawania kobietom centralnego miejsca w społeczności odnajdywane są w wielu obszarach życia. W systemie wierzeń religijnych widoczne są w kobiecych wyobrażeniach najważniejszych bóstw (Wielka Bogini, Wielka Matka, Matka Ziemia, Pani Zwierząt), matriarchalnych narracjach kosmogonicznych oraz pełnieniu przez kobiety funkcji kapłanek. W przedstawieniach bóstw dominują aspekty płodności, przemijania i odradzania się (łączonych z funkcją macierzyństwa), co badacze i badaczki wiążą z rolniczą kulturą neolitu, której przetrwanie zależne było od powodzenia w zbiorach płodów rolnych. Wątki te powszechne są także w prehistorycznej sztuce (figurki kobiece z gliny, kamienia lub kości, np. słynna Wenus z Willendorfu).

Antropologiczne interpretacje wiążą matriarchat także z formą struktury społecznej, dla której znamienna była matrylinearność (zasada pokrewieństwa, zgodnie z którą dziecko jest włączane do rodu matki, a dziedziczenie majątku, nazwiska, pozycji społecznej następuje po żeńskich przodkach rodziny) oraz matrylokalność (po zaślubinach mężczyzna przenosi się do miejsca zamieszkania bądź w pobliże miejsca zamieszkania małżonki). W przeciwieństwie do pariarchalnej wizji hierarchicznego społeczeństwa z dominującą rolą władcy, w matriarchalnych wspólnotach najważniejszą osobą pozostaje seniorka rodu, budująca sieć relacji i współpracy pomiędzy członkami i członkiniami niehierarchicznej społeczności.

Odkrycia niektórych matriarchalnych osad (np. Catal Hüyük) wskazują, że były to społeczności żyjące bez konfliktów zbrojnych oraz przemocy, co część antropologów i antropolożek uznaje za integralny element tego ustroju społecznego.

Badania nad matriarchatem prowadzi się nie tylko w oparciu o analizę i interpretację materiału archeologicznego, ale także poprzez obserwację społeczności współczesnych, w których widoczna jest szczególna rola kobiet. Jako przykłady pozostałości po matriarchalnym porządku społecznym podaje się zasady panujące w grupach etnicznych Mosuo (południowe Chiny), Minangkabau (Indonezja), Ajanów (Japonia), Khasi, Garo i Nayar (Indie), Juchitanów (Meksyk), Indian Pueblo, Hopi i Irokezi.

W środowisku akademickim trwa nieustanna dyskusja, czy matriarchat kiedykolwiek istniał, a jeśli tak, w jakim zakresie terytorialnym i czasowym. Debata ta jest o tyle utrudniona, że badania tak odległych dziejów ludzkości na podstawie zebranych artefaktów nie pozostają wolne od kulturowo zdeterminowanych interpretacji czy założeń ideologicznych.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Przesłanki Płeć

Źródła

  • Zygmunt Krzak, „Od matriarchatu do patriarchatu”, Wydawnictwo TRIO, 2007

  • Maria Ciechomska, „Od matriarchatu do feminizmu”, Wydawnictwo BRAMA, Książnica Włóczęgów i Uczonych, Poznań, 1996

  • Jolanta Brach-Czaina, „Od kobiety do mężczyzny i z powrotem. Rozważania o płci w kulturze”, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 1997

Publikacje z zakresu