Słownik

Islamofobia

Obszerne pojęcie oznaczające lęk przed islamem i jego przedstawicielami i przedstawicielkami oraz bazujący na uprzedzeniach stosunek do islamu, wszystkich zagadnień z nim związanych oraz do muzułmanów i muzułmanek. Islamofobią są także określane wszelkie wynikające z uprzedzeń, wrogie i dyskryminujące zachowania wobec faktycznych bądź domniemanych wyznawców islamu i osób wywodzących się z kręgu kulturowego związanego z islamem.

Termin islamofobia do publicznej debaty został wprowadzony w 1997 roku przez brytyjską organizację pozarządową zajmującą się ochroną praw mniejszości Runnymede Trust, która opublikowała raport na temat dyskryminacji i stygmatyzacji społeczności muzułmańskiej w Wielkiej Brytanii.

Od tego czasu sformułowaniem tym zaczęli posługiwać się różni badacze i badaczki, definiując je w odmienny, charakterystyczny dla swojej dziedziny sposób. Jedni posługują się tym terminem tylko w odniesieniu do religii islamu (lęk i wrogość wobec islamu jako systemu wierzeń i zwyczajów religijnych), inni do wielowymiarowego uprzedzenia łączącego w jeden splot niechęć do arabskiego pochodzenia etnicznego, religii islamu oraz ugrupowań fundamentalistów religijnych. Z kolei podejście psychologiczne kładzie nacisk przede wszystkim na mechanizmy lękowe i ich konsekwencje dla jednostki, która im ulega. Jako pojęcie socjologiczne oznacza odrzucenie islamu oraz muzułmanów, szczególnie jako osób reprezentujących mniejszość w danym społeczeństwie.

W perspektywie prawoczłowieczej oraz antydyskryminacyjnej zjawisko to jest utożsamiane z rasizmem i dyskryminacją. W podręczniku sygnowanym przez Radę Europy „Islamophobia and its consequences on Young People” podkreśla się, że dyskryminację muzułmanów można przypisać postawom islamofobicznym oraz uprzedzeniom na tle rasowym i ksenofobicznym, ponieważ elementy te są często ze sobą powiązane. Wrogość wobec muzułmanów należy więc postrzegać w bardziej ogólnym kontekście ksenofobiirasizmu wobec imigrantów i mniejszości. Stanowi ona naruszenie praw człowieka i zagrożenie dla społecznej spójności. Stąd w literaturze przedmiotu można spotkać odnoszące się do islamofobii pojęcie „nowej formy rasizmu”.

Wokół definicyjnego zakresu tego pojęcia toczą się różne polemiki, także w środowisku instytucji i organizacji przeciwdziałających dyskryminacji. Cechą wspólną większości krytycznych opinii na temat obecnego podejścia do islamofobii jest zwracanie uwagi na różnice pomiędzy krytyką islamu jako religii, krytyką radykalnych postaw związanych z islamem, dyskryminacją muzułmanów, obawą przed muzułmanami, czy też obawą przed islamem, które często otrzymują jednakową etykietę islamofobii. Warto chociażby zwrócić uwagę na argumentację Amnesty International, która rezygnując z terminu „islamofobia”, posługuje się bliskoznacznym terminem „dyskryminacja przeciwko muzułmanom/kom oraz stereotypowe przekazy i wizerunki islamu i jego przedstawicieli/ek”, podkreślając, że jest to zdecydowanie coś innego niż krytyka islamu jako realizacja prawa do wypowiedzi. Z kolei Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OSCE) propaguje sformułowanie „nietolerancja i dyskryminacja muzułmanów/ek”.

Niezależnie od tego, jakie sformułowanie zostanie użyte w odniesieniu do dyskryminacji, wykluczania i stygmatyzacji tej mniejszości religijnej i kulturowej, raporty organizacji międzynarodowych i pozarządowych wyraźnie pokazują dużą skalę problemu m.in. w obszarze zatrudnienia, mieszkalnictwa, szkolnictwa, mowy nienawiści i zbrodni nienawiści.

Choć wrogie postawy wobec religii i kultury islamu oraz jej przedstawicieli i przedstawicielek nie są w zachodnim świecie niczym nowym, to z pewnością trend ten nasilił się w ostatnich dekadach z powodu sytuacji na arenie politycznej (m.in. przejęcie władzy w Iranie przez ajatollaha Chomeiniego, wojna w Iraku i Afganistanie), w wyniku zamachu na World Trade Center 11 września 2001 roku oraz ataków radykalnych sekt religijnych. Wydarzenia te upowszechniły na globalną skalę jednowymiarowy obraz islamu, kojarzony głównie z terroryzmem i fundamentalizmem religijnym. Badania organizacji działających w obszarze praw człowieka wskazują na odmienną charakterystykę tego zjawiska w zależności od kraju. Wpływają na nią m.in. takie czynniki jak liczebność mniejszości muzułmańskiej, kwestie związane z migracjami i polityką migracyjną kraju przyjmującego, kwestie postkolonializmu, stopień wiedzy na temat islamu w danym środowisku czy stopień europocentryzmu (przekonania o wyższości cywilizacyjnej kultury, tradycji i dokonań Starego Kontynentu).

W tym kontekście ciekawy przypadek stanowi Polska, gdzie znikomej w skali kraju populacji muzułmanów (ok. 30 tysięcy, co stanowi około 0,06–0,08 proc. ludności Polski) towarzyszy, obserwowany w różnych badaniach, wysoki stopień islamofobii i poczucia zagrożenia religią czy kulturą islamu i jej przedstawicielami.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Religia

Źródła

  • „Muslims in the European Union. Discrimination and Islamophobia”, European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia, 2006

  • „Choice and prejudice. Discrimination against Muslims in Europe”, Amnesty International, United Kingdom, 2012

  • „Guidelines for Educators on Countering Intolerance and Discrimination against Muslims. Addressing Islamophobia through Education”, OSCE – Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), Council of Europe, UNESCO, Poland, 2011Julian Jeliński, „Islamofobia – kontrowersje definicyjne”, [w:] „Al-Salam. Muzułmańskie czasopismo społeczno – kulturalne”, nr 3 (18) 2009/1430 Małgorzata Symonowicz, współpraca: Dominika Cieślikowska, Elżbieta Krawczyk, „Islamofobia”, [w:] „Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski”, red. Maja Branka, Dominika Cieślikowska, Stowarzyszenie Villa Decjusza, Kraków, 2010„Islamophobia and its consequences on Young People”, red. Ingrid Ramberg, European Youth Centre Budapest, 1–6 June 2004, seminar report, Directorate of Youth and Sport of the Council of Europe, 2004

  • „Guidelines for Educators on Countering Intolerance and Discrimination against Muslims. Addressing Islamophobia through Education”, OSCE – Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), Council of Europe, UNESCO, Poland, 2011

  • Julian Jeliński, „Islamofobia – kontrowersje definicyjne”, [w:] „Al-Salam. Muzułmańskie czasopismo społeczno – kulturalne”, nr 3 (18) 2009/1430 

  • Małgorzata Symonowicz, współpraca: Dominika Cieślikowska, Elżbieta Krawczyk, „Islamofobia”, [w:] „Edukacja antydyskryminacyjna. Podręcznik trenerski”, red. Maja Branka, Dominika Cieślikowska, Stowarzyszenie Villa Decjusza, Kraków, 2010

  • „Islamophobia and its consequences on Young People”, red. Ingrid Ramberg, European Youth Centre Budapest, 1–6 June 2004, seminar report, Directorate of Youth and Sport of the Council of Europe, 2004

Publikacje z zakresu