Słownik

Heteronormatywność i matryca heteroseksualna a homonormatywność

Terminy używane/upowszechnione m.in. przez Judith Butler oznaczające system norm obowiązkowego heteroseksualizmu oraz narzucany, tworzony przez system społeczny zespół ról i wzorców wg. którego każdy mężczyzna i każda kobieta ma się zachowywać. Sam termin heteronormatywność wprowadził w 1991 r. Michael Warner. Heteronormatywność odnosi się także do dychotomii płci – kobiety i mężczyzny i obowiązkowych, heteroseksualnych związków między nimi. Jakiekolwiek odstępstwa od przyjętych wzorów męskości / kobiecości skutkują przywołaniem osoby przekraczającej normę do porządku, gdyż system wymaga podporządkowania się narzucanym rolom płciowym i seksualnym, charakterystycznym i obowiązującym osobno dla kobiet i mężczyzn (por. queer).

Butler wprowadziła również termin matryca heteroseksualna, który jest modelem konglomeratu płci biologicznej, płci kulturowej i seksualności ustanawiający heteroseksualną tożsamość normatywną (obowiązkowo narzucaną przez system większościowego heteroseksualizmu). Za Butler można wskazać, że płeć biologiczna (ang. sex) ustanawia płeć kulturową (ang. gender), z kolei płeć kulturowa ustanawia seksualność – pożądanie seksualne. W ramach tych kategorii obowiązują określone normy, których należy przestrzegać (obowiązkowego heteroseksualizmu), brak podporządkowania prowadzić może do wykluczenia, ostracyzmu, działań dyscyplinujących. Normy heteroseksualne są także pozytywnie wartościowane w ramach systemu jako obowiązujące, normalne, pożądane.

Butler, stawia tezę, że kategorie takie jak kobieta czy mężczyzna mają charakter społecznie (także cywilizacyjnie) narzucony i odtwarzany. Ma to swoje odzwierciedlenie we wprowadzonej przez Butler tzw. performatywnej teorii płci, w ramach której role płciowe oraz społeczne – kobiety i mężczyzny są odgrywane, są elementem społecznego, narzuconego przez system spektaklu. W ramach tego spektaklu, także obecnego (jako jeden z etapów) w socjalizacji następuje proces „udziewczynkowienia” dziewczynek i „uchłopięcenia” chłopców. To system społeczny narzuca bowiem sposób w jaki mamy zachowywać się, myśleć i czuć jako kobiety/mężczyźni. W ramach tego systemu i w ramach socjalizacji, ma także miejsce uczenie się zachowań postrzeganych jako kobiece i jako męskie, w ramach heteronormatywnej socjalizacji i wpajania heteroseksualnych norm. Gdyby elementy performatywu płci były inne np. ze względu na społeczną normę zamienione pomiędzy chłopcami a dziewczynkami, kobietami a mężczyznami wówczas być może świat „teatru płci” wyglądałby inaczej a to mężczyźni chodziliby umalowani, w sukienkach itd. Butler podaje także przykład drag queens, które w ramach swoich występów mających na celu odgrywanie kobiet przez przebranych mężczyzn – pokazują sztuczność normy oraz niekiedy poprzez absolutnie nie do rozpoznania upodobnienie się fizyczne przebranych mężczyzn do kobiet – łatwość i „konstrukcyjne” bycie postrzeganym jako kobieta, będąc (przebranym za kobietę, występującym) mężczyzną.

Sztuczność tych norm heteroseksualnych uwidacznia się także w momencie, w którym następuje odróżnienie (niezależnie od przyczyn, które mają drugorzędne znaczenie oraz nie są wyjaśnione) – gdy dana osoba, o innej niż heteroseksualna orientacji, zaczyna zachowywać się a także wchodzić w związki z innymi osobami tej samej, a nie przeciwnej płci. Co warte podkreślenia i na co zwraca uwagę Giddens (i co jest także zgodne z rozważaniami teoretyków queer) – dostrzec można obecnie wiele przykładów (jest to także przedmiotem dociekań naukowych) dowodzących, że seksualność ma charakter płynny, zmienny, nie raz na zawsze dany.

Przykład w tym zakresie podaje sam Giddens: „I tak, w opublikowanym w 1990 roku The Kinsey Institute New Report on Sex znajdujemy opis 65-latka, który owdowiawszy po czterdziestu pięciu latach szczęśliwego małżeństwa, w rok po śmierci żony zakochuje się w mężczyźnie. Jak sam wyznaje, nigdy wcześniej mężczyźni nie pociągali go seksualnie ani też nie miał homoseksualnych fantazji. Nie wstydzi się tej odmiany swojej orientacji seksualnej, chociaż miał dylemat co powiedzieć dzieciom (Reinish, Beasley, 1990, s.143). Czy jeszcze choćby parę lat wcześniej możliwość takiej przemiany „seksualności” byłaby do pomyślenia.[…]ten 65-letni wdowiec wkroczył w nową rzeczywistość”(A. Giddens, 2007).

Podobnym dowodem na płynność seksualności jest publikacja naukowa będąca efektem badań autorstwa Celii Kizinger i Sue Wilkinson pt. „Przejście od heteroseksualizmu do lesbianizmu: dyskursywne tworzenie tożsamości lesbijskiej” zawarta w książce pt. „Kobiety, mężczyźni i płeć. Debata w toku” pod redakcją Mary Roth Walsh. Praca ta pokazuje i jest także dowodem na to, że orientacja seksualna jest czymś płynnym, autorki na przykładach pokazują, że w przypadku kobiet często ma miejsce przejście od heteroseksualizmu do lesbianizmu, od tworzenia przez dane kobiety związków z innymi mężczyznami do związków i miłości z innymi kobietami. (C. Kizinger, S. Wilkinson, 2003)

Tego rodzaju przykłady jak ww. analizowane przez Giddensa i Kitzinger są przykładami tworzenia homonormatywnych związków i relacji – homonormatywność oznacza bowiem m.in. praktykę tworzenia związków i relacji, także seksualnych między ludźmi, które odróżniają się od tych heteroseksualnych i heteronormatywnych a są np. homoseksualne, w każdym razie nie opierają się na normach tworzonych przez system obowiązkowego heteroseksualizmu, przekraczają je.

Opracowane przez: Aleksander Wasiak-Radoszewski


Źródła

  • Giddens A., Przemiany intymności. Seksualność, miłość i erotyzm we współczesnych społeczeństwach, Warszawa, 2007, s. 25-26

  • Kizinger C., Wilkinson S.: Przejście od heteroseksualizmu do lesbianizmu: dyskursywne tworzenie tożsamości lesbijskiej, w: Kobiety, mężczyźni i płeć. Debata w toku, M. Roth Walsh (red.), Warszawa, 2003 

  • Seidman S., Społeczne tworzenie seksualności, Warszawa, 2012 

  • Stryker S., Whittle S., The Transgender Studies Reader, New York, 2006 

  • Strategie Queer, M. Drozdowski, M. Kłosowska, A. Stasińska (red.), Warszawa, 2012 

  • Rubin G., Rozmyślając o seksie. Zapiski w sprawie teorii radykalnej polityki seksualności, Lewą Nogą, 2004 

  • Seidman S., The refusal of sexual difference. Queering sociology, w: Sexualities Critical Concepts in Sociology, London-New York, 2002 

  • Ki Namaste, The Politics of Inside/Out: Queer Theory, Poststructuralism and a Sociological Approach to Sexuality, w: Queer Theory/Sociology, New York, 1996 

  • Ken Plummer, Krytyczny humanizm i teoria queer. Nieuniknione napiecia, w: Metody badań jakościowych, Norman K. Denzin i Yvonna S. Lincoln (red.), t. 1, Warszawa, 2010, str. 507-530 

  • Adrienne Rich, Przymusowa heteroseksualność a egzystencja lesbijska, Furia Pierwsza, 1999/2000 

  • Jacek Kochanowski, Spektakl i wiedza. Perspektywa społecznej teorii queer, Łódź, 2009

  • Pierre Bourdieu, Męska dominacja, Warszawa, 2004

  • Judith Butler, Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, Warszawa, 2008

  • Tomasz Basiuk, Co ma gej do heteryka?, „Res Publica Nowa”, wrzesień 2002 

  • Ewa Hyży, Kobieta, ciało, tożsamość. Teorie podmiotu w filozofii feministycznej końca XX wieku, Kraków, 2003

  • Joanna Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność. Od feminizmu do teorii queer, Kraków, 2006

  • Dorota Majka-Rostek, Związki homoseksualne. Studium socjologiczne, Warszawa, 2008 

  • Joanna Mizielińska, (De)konstrukcje kobiecości. Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, Gdańsk, 2004

Publikacje z zakresu