Słownik

Habitus

Francuski socjolog Pierre Bourdieu w latach '70. ubiegłego wieku wprowadził do dyskursu pojęcie habitusu, określając nim „system trwałych i przekazywalnych dyspozycji” (Bourdieu 2007 [1972]: 197). Dyspozycje te definiuje autor jako rezultat pewnego organizującego działania (np. wyuczonych w dzieciństwie, czy opartych na społecznych doświadczeniach schematów reakcji i zachowań), które znajdują swoje odzwierciedlenie w pewnym sposobie bycia, posiadanych predyspozycjach, tendencjach czy skłonnościach danej grupy osób w konkretnej kulturze. Habitus wykracza jednak poza prostą socjalizację, „obejmując wszystkie przeszłe doświadczenia, działa w każdej chwili jak matryca postrzeżeń, ocen i działań i umożliwia wypełnianie nieskończenie zróżnicowanych zadań dzięki analogicznym transferom schematów pozwalających rozwiązywać podobne problemy i dzięki stałemu korygowaniu osiągniętych wyników, dialektycznie wytwarzanemu przez te rezultaty” (ibid.). 

Dzięki dyspozycjom, odpowiadającym na oczekiwania społeczne, wyuczonym dzięki zakazom, konfliktom, wskazaniom moralnym czy wyrobionym gustom, osoby w półautomatyczny sposób rozumieją, co jest odpowiednie w różnych sytuacjach. Wiąże się to np. ze „stosownym” zachowaniem czy też przyjęciem zwyczajowego stanu, formy lub stylizacji ciała. Aby funkcjonowało życie społeczne, w przestrzeni instytucjonalnej kształtowane są normy kulturowe, które dzięki subtelnym sposobom przekazywania ludziom odpowiednich sygnałów i informacji w pewnym określonym czasie, wpływają na ukonstytuowanie pewnych wzorców zachowań, ich zakotwiczenie, a następnie wycofanie ze świadomości. Tym samym w wielu momentach życiowych osoby o ujednorodnionych habitusach, wynikających z podobnego przebiegu egzystencji danej grupy czy klasy (Bourdieu 2008 [1980]: 79), nie prowadzą szczegółowych analiz postępowania innych osób i nie mają potrzeby dopytywania o ich intencje, co Bourdieu nazywa „praktycznym behawioryzmem”. 

Pomimo iż istnieje wśród ludzi pewien konsensus dotyczący wartości społecznych i dzielonych  norm, to Bourdieu podkreśla, że grupom, które dysponują kapitałem kulturowym i symbolicznym (np. intelektualistom czy artystom) przypisany jest autorytet społeczny, który z kolei wykorzystują one do narzucania innym elementów korzystnego dla siebie habitusu. Zjawisko wykorzystywania form ww. kapitału do podtrzymania dominacji społecznej nad grupami, które tych kompetencji nie posiadają, Bourdieu określa „przemocą symboliczną” (Elliott 2011 [2009]: 176-177). 

Dopasowanie habitusu do dominujących grup czy klas społecznych nie jest jednak nieuniknione. Habitus jako „system strukturujący” (co można odczytać jako „porządkujący”) jest otwarty i elastyczny, a ludzie mogą przyjąć jedną z wielu dostępnych strategii, by kwestionować zastany porządek i zmieniać narzucone im struktury społeczne. Zazwyczaj jednak nie odbywa się to bez sprzeciwu grup uprzywilejowanych. Choć Bourdieu wskazuje w tym zakresie na jednostkową sprawczość, w jego pracach brakuje odniesienia do twórczego działania jednostek i grup na rzecz szerszej zmiany społecznej. Jak ujął to Charles Lemert „habitus nie może wyjaśnić zmian habitusu” (1995: 146). Innym istotnym zarzutem kierowanym pod adresem teorii Bourdieu było przyznanie przewagi kapitałowi kulturowemu nad kapitałem ekonomicznym, a tym samym przemilczenie przez autora kwestii eksploatacji i wyzysku. Mogło to nastąpić w wyniku dystansowania się Bourdieu od Marksa i marksizmu. Ostatecznie, nie udało się Bourdieu stworzyć wizji tego, jak mogłaby wyglądać postępowa polityka w erze totalizującej globalizacji. Należy jednak przyznać, że jego ataki na wspierany w ówczesnym czasie we Francji neoliberalizm były i nadal pozostają kamieniem milowym sprzeciwu wobec kapitalizmu, stymulującym zarówno teoretyków, jak i aktywistów (Elliott 2011 [2009]: 178-179). 

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska

Obszar Ekonomia

Źródła

  • Bourdieu P. (2007 [1972]), Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty.  

  • Bourdieu P. (2008 [1980]), Zmysł praktyczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.  

  • Elliott A. (2011 [2009]), Współczesna teoria społeczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.  

  • Lemert Ch. (1995), Sociology After the Crisis, Westview Press, Boulder, CO.

Publikacje z zakresu