Słownik

Gentryfikacja

Proces społeczno – ekonomiczny przebiegający na określonym obszarze miasta (dzielnicy, kwartale ulic, sąsiedztwie), który skutkuje zasadniczą zmianą społecznego charakteru przestrzeni, a także odnową elementów architektonicznych. Zmiana ta ma charakter klasowy – do gentryfikowanego obszaru wprowadzają się zazwyczaj osoby posiadające znacznie większy potencjał finansowy i wyższą pozycję społeczną niż ludzie zamieszkujący go dotychczas.

Po raz pierwszy terminu gentryfikacja w połowie lat 60. XX wieku użyła brytyjska socjolożka Ruth Glass, odnosząc go do zaobserwowanego przez siebie procesu stopniowego przejmowania kolejnych fragmentów centrum Londynu przez przedstawicieli klasy średniej i przekształcanie podupadłych domów w luksusowe rezydencje. Z pracy Ruth Glass pochodzi również pierwszy katalog głównych cech gentryfikacji:

  • kompleksowa poprawa stanu substancji mieszkaniowej na gentryfikowanym terenie,
  • zmiany stosunków najmu – własności, najczęściej rozproszenie własności i wyeliminowanie najmu,
  • wzrost cen gruntów i budynków,
  • wymiana klasowa, wysiedlenie uboższej ludności i napływ bogatszej klasy średniej.

Inna definicja, zaproponowana przez Chris Hamnetta, mówi, że gentryfikacja jest przejawem społecznego i przestrzennego przejścia ze stadium industrialnego do postindustrialnego, opartego na przewadze handlu, finansów i usług oraz trwałych zmian w lokalizacji miejsc pracy, w strukturze zatrudnienia, zarobków i wydatków, jak również zmianą stylu życia i stosunku do obszarów śródmiejskich.

Innymi, spotykanymi w literaturze przedmiotu wymiarami procesu gentryfikacji są:

  • Wymiar demograficzny – wzrost średnich dochodów uzyskiwanych przez mieszkańców, zmniejszenie się populacji osób pochodzących z mniejszości etnicznych (o innym kolorze skóry niż biały), zmiana charakteru gospodarstw domowych z gospodarstw rodzinnych o niskich dochodach na gospodarstwa jednoosobowe i młode pary.
  • Rynek nieruchomości – znaczący wzrost cen wynajmu i sprzedaży mieszkań, zwiększona liczba przeprowadzanych ewikcji, zamiana dominującego prawnego tytułu do użytkowania mieszkań z najmu na lokale własnościowe, powstawanie eksluzywnego mieszkalnictwa.
  • Użytkowanie przestrzeni – malejąca ilość budynków używanych do celów produkcyjnych, zwiększenie liczby lokali o charakterze usługowym, prowadzących sprzedaż detaliczną, restauracji, biur, powstawanie loftów jako przestrzeni do mieszkania i pracy.
  • Specyfika i kultura miejsca – nowe znaczania tego, co pożądane i atrakcyjne, włączając w to architektoniczny standard miejsc (zarówno symboliczny jak i prawny), walory krajobrazu, rodzaj zachowań społecznych, poziom hałasu i tego, co traktuje się jako niedogodność.

 

Gentryfikację wskazuje się jako charakterystyczny element współczesnej, neoliberalnej urbanizacji, będący konsekwencją przeformułowania gospodarczej funkcji miast. Metropolie, które w przeszłości pełniły rolę ośrodków przemysłowych (miasta industrialne), obecnie w wyniku przemian kapitalizmu ulegają deindustrializacji (miasta postindustrialne). Dominującą gałęzią gospodarki staje się sektor usług, przede wszystkim finansowych. Centra miast zamieszkiwane dotychczas przez klasę robotniczą bądź spauperyzowane grupy społeczne (np. ubodzy emeryci) zaczynają być przejmowane przez klasę średnią i wyższą. Proces ten w różnym tempie przekształca tkankę miejską, każdorazowo jednak przebiega etapami.

Często występującym etapem początkowym w klasowym przeformułowaniu przestrzeni miejskiej jest zasiedlenie danego obszaru przez środowiska artystowskie. Adaptacja loftów na pracownie malarskie i galerie, pojawienie się kawiarni i droższych klubów powoduje pierwszą zmianę w charakterze okolicy, zarówno pod względem bezpieczeństwa jak i w warstwie symbolicznej. Od zdegradowanego, zaniedbanego miejsca, do którego „normalny” człowiek się nie zapuszcza, po modne artystyczne przestrzenie o niepowtarzalnej atmosferze, które warto odwiedzić, a w kolejnym kroku zamieszkać.

Innym poza modą charakterystycznym elementem tworzącym szczeliny w społecznym charakterze okolicy jest nadanie poszczególnym nieruchomościom statusu zabytku. Kolejne remontowane kamienice bądź mieszkania zwiększają przeciętny poziom czynszu w całej okolicy. Stopniowy napływ coraz bogatszej ludności przyciąga i zwiększa aktywność grup nacisku skoncentrowanych wokół najbardziej wpływowych inwestorów (najczęściej instytucjonalnych). Zmienia się także struktura handlu w okolicy – od małych, często rodzinnych sklepów i zakładów usługowych nastawionych na obsługę dotychczasowej ludności, do ekskluzywnych sklepów będących własnością międzynarodowych sieci, których oferta skierowana jest do klientów o ponad przeciętnych zarobkach. Powstają szersze kompleksy rekreacyjne, konsumpcyjne, produkcyjne i rozrywkowe. Koszty utrzymania i czynsze na gentryfikowanym obszarze rosną do takiego poziomu, że dotychczasowych mieszkańców nie stać na życie w zamieszkiwanej przez nich okolicy. Końcowym efektem procesu jest ich całkowite wyparcie z gentryfikowanego rejonu miasta, odnowa jego tkanki architektonicznej i infrastruktury, oraz przejęcie obszaru przez nowych mieszkańców.

Transformacja przestrzeni miejskiej przebiega różnie w zależności od specyfiki miasta, stosunków społecznych, uwarunkowań ekonomicznych. Każdorazowo jednak pojawienie się na danym obszarze masy krytycznej zamożniejszych mieszkańców skutkuje przymusowymi wysiedleniami i ekonomicznym wyparciem przedstawicieli grupy w gorszej sytuacji materialnej, w dalszej kolejności doprowadzając do zwiększenia lub pojawienia się problemu bezdomności, a także koncentracji ubogich mieszkańców na innych terenach, mogących prowadzić do tworzenia dzielnic biedy. W krańcowych przypadkach homogeniczna struktura klasowa nowych mieszkańców może doprowadzić do zamknięcia gentryfikowanego obszaru i wyodrębnienia go z przestrzeni publicznej.

Zmianom tkanki miejskiej często towarzyszą zjawiska stygmatyzacji i kryminalizacji „starych” mieszkańców. W publicznym dyskursie są oni przedstawiani jako winni degradacji danego obszaru. Jednocześnie warunkiem koniecznym dla wprowadzenia się lepiej sytuowanych grup społecznych jest zapewnienie im bezpieczeństwa. Z tego też względu gentryfikowane obszary często stają się przedmiotem różnego rodzaju programów prewencyjnych, wprowadzanych przez władze miasta. Polegają one na podwyższonej kontroli autochtonów przez miejskie służby porządkowe, rozbudowywaniu systemu monitoringu ulicznego i zaostrzaniu przepisów regulujących zachowania w przestrzeni publicznej.

W publicznym dyskursie często termin gentryfikacja zastępuje się sformułowaniem rewitalizacja, które posiada zdecydowane pozytywne konotacje, kojarzące się bardziej z odnowieniem architektonicznym i poprawą standardu życia mieszkańców niż z wykluczeniem ze względu na status ekonomiczny.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Ekonomia

Źródła

  • Aleksandra Jadach-Sepioło, „Wpływ gentryfikacji na zachowanie tożsamości miejsca”, [w:] „Fenomen Genius Loci. Tożsamość miejsca w kontekście historycznym i współczesnym. Materiały konferencji zorganizowanej przez Muzeum Pałac w Wilanowie, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, red. Bartłomiej Gutowski, Warszawa 2009

  • Rafał Rudnicki, „Gentryfikacja: przyczyny, mechanizmy działania, i warszawskie przykłady zjawiska”, [w:] „Przegląd Anarchistyczny. Numer 11”, Poznań 2010

  • Bohdan Jałowiecki, Marek S. Szczepański, „Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej”, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2009

  • Benjamin Grant, "PBS Documentaries with a point of view: What is Gentrification?". Public Broadcasting Service, June 17, 2003, http://www.pbs.org/pov/flagwars/special_gentrification.php