Słownik

Gender And Development (GAD, Gender w rozwoju)

Zagadnienie z obszaru polityk rozwojowych. Podejście GAD powstało w związku z krytyką, jaką już w latach 80. XX wieku poddana została przez środowiska feministyczne perspektywa WID (Women in Development). Wypracowały one założenia nowej równościowej strategii rozwojowej – GAD – w odpowiedzi na słabości propozycji WID prostego koncentrowania się na kobietach jako „specjalnej grupie”, która powinna dostosować się do funkcjonującego bez żadnych zmian rynku pracy. Zarzuty, z jakimi spotkała się realizacja założeń perspektywy WID przez specjalne „jednostki do spraw kobiet”, to potencjalna gettoizacja, wzmocnienie wykluczenia kobiet i postrzegania ich jako źródła nierówności. Tymczasem GAD proponuje przyglądać się szerszemu kontekstowi funkcjonowania kobiet – i mężczyzn – w systemie społecznym.

Poprzestanie na badaniu kobiet jako „specyficznej grupy”, pomijającym szerszy kontekst, w jakim funkcjonują kobiety i mężczyźni w społeczeństwach, może z jednej strony pomóc w rozpoznaniu praktycznych warunków życiowych samych kobiet. Jednak z drugiej, takie ujęcie ich aktywności, koncentrujące się przede wszystkim na sferze produkcyjnej, nie ma potencjału zmiany społecznej – wg badaczek i aktywistek krytykujących działania realizowane w nurcie WID - oznacza przede wszystkim porównywanie statystycznych różnic w zatrudnieniu.

Podstawą i wstępnym warunkiem efektywności strategii na rzecz równości płci jest wrażliwość na role płci i relacje między płciami. Dlatego GAD kładzie nacisk nie tyle na wyrównanie szans kobiet w porównaniu z mężczyznami, ale właśnie na analizę ról płci pełnionych przez kobiety i mężczyzn, a także na relacje władzy i zależności między nimi. Wg założeń tego podejścia analizie poddawane są nie tylko aktywność kobiet na rynku pracy, lecz raczej funkcjonowanie kobiet i mężczyzn we wszystkich sferach życia społecznego, takich jak przestrzeń publiczna i procesy decyzyjne, życie rodzinne, relacje w społecznościach lokalnych. GAD oznacza wprowadzanie perspektywy gender do wszystkich obszarów życia społecznego, staje się zatem perspektywą horyzontalną. Dokumentem, w którym te przekrojowe założenia podejścia GAD znalazły swoje odbicie, była tzw. Pekińska Platforma Działania, sformułowana w ramach IV Światowej Konferencji w sprawie Kobiet w Pekinie Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1995 r. Zgodnie z założeniami GAD, ten ratyfikowany przez 189 państw świata (w tym Polskę) dokument międzynarodowy nie ogranicza się do obszaru ekonomii, ale wskazuje na dwanaście obszarów, które mają kluczowe znaczenie dla walki z dyskryminacją kobiet i w których (lub na rzecz których) powinny być podejmowane intensywne działania. Są to: ubóstwo, edukacja, zdrowie, przemoc, konflikty zbrojne, gospodarka, procesy decyzyjne, instytucjonalne mechanizmy na rzecz podnoszenia statusu kobiet, prawa kobiet jako prawa człowieka, media, środowisko, młode kobiety. GAD odchodzi także od jednowymiarowej statystycznej analizy nierówności ze względu na płeć, podkreślając wagę badań nad społecznym konstruowaniem płci, strukturami i procesami społecznymi związanymi z podziałem pracy i władzy między płciami oraz relacjami płci, które sprawiają, że pozycja kobiet w systemie społecznym jest gorsza.

O ile założeniem podejścia WID jest włączanie kobiet w system (rynku pracy) takim, jaki jest, rozwiązaniem rekomendowanym w ramach GAD, a jednocześnie celem działań jest przeobrażenie społeczeństw w ten sposób, by i kobiety, i mężczyźni mogli na równych prawach zabezpieczać swoje potrzeby i realizować życiowe aktywności. Zatem GAD włącza w obręb analizy nie tylko grupę kobiet jako „grupę specjalną”, ale podkreśla, że dla wprowadzenia trwałej zmiany należy zająć się także położeniem mężczyzn i relacjami między płciami. Co więcej, w tym podejściu to nie kobiety mają dostosować się do istniejących warunków, ale to te warunki powinny się zmienić, by potrzeby kobiet i mężczyzn mogły zostać zaspokojone w pełni. W ten sposób GAD uznaje podmiotowość kobiet, mając tym samym znaczący potencjał zmiany społecznej o charakterze strategicznym, długoterminowym. Zamiast „aktywizacji” jako podejścia charakterystycznego dla WID, GAD podkreśla znaczenie empowermentu (tłumaczonego na język polski jako „upodmiotowienie”, „uwłasnowolnienie”), czyli oddanie decyzji i części odpowiedzialności za zmianę i za kształtowanie swojego życia w ręce osób, których ta zmiana dotyczy.

Wprowadzenie zmiany odbywa się poprzez zaspokojenie potrzeb strategicznych: są one tego rodzaju potrzebami, które wynikają z relacji władzy między płciami, tematyzują podporządkowaną pozycję kobiet w społeczeństwie, wiążą się nie tyle z codziennymi wyzwaniami bytowymi, lecz długoterminową zmianą w społecznym funkcjonowaniu kobiet – i mężczyzn. Potrzeby strategiczne odnoszą się do perspektywy długoterminowej, są związane m.in. z zabezpieczaniem strategicznej niezależności ekonomicznej i dostępu do procesów decyzyjnych. Ich realizacja wpływa na systemową, równościową zmianę pozycji kobiet w społeczeństwie, a także na trwałe przeobrażenia ról płci. Co istotne, potrzeby strategiczne nie mogą być skutecznie realizowane, jeśli nie poprzedza ich lub nie towarzyszy im realizacja potrzeb praktycznych.

Celem zmiany w ramach GAD ma być wyjście poza równanie jednej grupy (kobiet) do drugiej (mężczyzn) i przeobrażenie ról płci w taki sposób, by system społeczny pozwalał jednostkom, a nie grupom (kobiet i / lub mężczyzn) na realizację szans życiowych, bez względu na płeć. Przeobrażenie to zakłada z jednej strony wzmacnianie poczucia podmiotowości i wpływu (także wpływu politycznego) wśród kobiet widzianych jako należące do różnorodnych grup (a nie – jak w podejściu WID – grupy wewnętrznie niezróżnicowanej), z drugiej – wspieranie zaangażowania i odpowiedzialności mężczyzn za życie rodzinne, a także godzenia przez nich życia zawodowego z osobistym. Godzenie obowiązków domowych i zawodowych nie jest tu już bowiem postrzegane jako sprawa samych kobiet, lecz także zadanie i zobowiązanie mężczyzn.

Praktycznym narzędziem wdrażania założeń podejścia GAD jest gender mainstreaming, zaproponowany przez środowiska feministyczne, na różne sposoby, w zależności od kontekstu instytucjonalnego i kulturowego, włączany do działań realizowanych międzynarodowo i lokalnie, przez różnego rodzaju instytucje i organizacje ds. równości, w tym także np. rządowe agendy na rzecz równego statusu ds. kobiet lub departamenty ds. równego traktowania.

Zastosowanie perspektywy GAD w działaniach pozwala przełamywać stereotypowe postrzeganie kobiet i mężczyzn przez pryzmat ról kulturowo im przypisywanych, co wspiera wprowadzanie strategicznej, równościowej zmiany społecznej.

Opracowane przez: Natalia Sarata
Fundacja Przestrzeń Kobiet
Przesłanki Płeć

Źródła

Publikacje z zakresu