Słownik

Feminizacja biedy

  • Feminizacja biedy jest określana jako najbardziej charakterystyczna cecha współczesnego ubóstwa. Sam termin został zastosowany po raz pierwszy w 1978 roku w tekście Diane Pearce The Feminization of Poverty: Women, Work, and Welfare, w którym autorka podkreślała, że ubóstwo w bardzo szybkim tempie staje się problemem kobiet. Koncepcja ta jest określana jako wielowymiarowe podejście do zagadnienia powiązań między ubóstwem a płcią – bardziej zaawansowane od poprzedzającej go w badaniach ubóstwa jednowymiarowej perspektywy „kobiety i bieda” (women and poverty), analizującej przede wszystkim udział kobiet w populacji osób biednych.

Termin „feminizacja ubóstwa” odnosi się z jednej strony do nadreprezentacji kobiet w grupie osób dotkniętych ubóstwem, z drugiej – opisuje specyfikę doświadczania biedy przez kobiety w porównaniu do tego, w jaki sposób ubóstwo przeżywają mężczyźni. Koncepcja ta ujawnia także społeczne skutki ubóstwa kobiet. Koncepcja feminizacji biedy odnosi się nie tylko do sytuacji ekonomicznej, finansowej kobiet, ale oferuje wieloaspektową perspektywę na ich sytuację w różnych wymiarach doświadczania ubóstwa.

Feminizacja ubóstwa to genderowo wrażliwe podejście do analizy przyczyn ubóstwa kobiet, jego doświadczenia i skutków. Jako jedną z przyczyn ubóstwa wymienić możemy trudniejszy dostęp kobiet do rynku pracy, co powoduje gorszą sytuację materialną kobiet i oznacza większe zagrożenie ubóstwem rozumianym jako deprywacja materialna. Dzieje się tak ze względu na dyskryminację kobiet w zatrudnieniu ze względu na płeć. Kobiety, w odróżnieniu od mężczyzn, ze względu na społeczne przekonania związane z rolami płci nie są preferowanymi przez pracodawców pracowniczkami. Częściej znajdują się w sytuacji bezrobocia, w tym w sytuacji bezrobocia długotrwałego. Na rynku pracy jest im oferowane niższe niż mężczyznom wynagrodzenie, zarabiają przeciętnie 20% mniej od mężczyzn, ponadto stanowią większość osób najniżej zarabiających. Na rynku pracy kobiety dominują w sektorach sfeminizowanych, gdzie zarobki są niskie, a możliwości awansu i prestiż społeczny niewielkie. Kobiety doświadczają trudności w powrocie na rynek pracy po dłuższej przerwie w aktywności zawodowej, w tym po urlopach macierzyńskich i wychowawczych, trudniej im znaleźć pracę po czasowym wyłączeniu ze sfery zatrudnienia. Przyczyn feminizacji ubóstwa szukać można także w organizacji systemu emerytalnego, gdy emerytury kobiet są przeciętnie o 30% niższe od emerytur mężczyzn, co oznacza życie w ubóstwie dla szerokiej grupy kobiet starszych.

Kolejnym wymienianym w literaturze przedmiotu czynnikiem zwiększającym w grupie kobiet zagrożenie biedą jest model prowadzonego gospodarstwa domowego: kobiety częściej prowadzą samodzielne lub wielodzietne gospodarstwa domowe, a szczególnie zagrożone ubóstwem są wielodzietne gospodarstwa domowe prowadzone przez samodzielne matki. Bieda tych rodzin, w których jedyną osobą odpowiedzialną za domowy dochód jest kobieta, wykazuje większą tendencję do utrwalania się i pogłębiania.

Innym czynnikiem jest oddziaływanie społecznych oczekiwań związanych z płcią i obowiązkami przypisywanymi kobietom. To przede wszystkim kobiety są obciążone wykonywaniem nieodpłatnej pracy na rzecz rodziny i gospodarstwa domowego, a w trudnej sytuacji materialnej, wykonywaniem także tych prac, które w gospodarstwach o wyższym statusie materialnym powierzane są odpłatnie osobom trzecim lub kupowane jako usługa. W ubogich gospodarstwach domowych to częściej kobiety wykonują czasochłonne zajęcia, których samodzielne wykonanie pozwala zaoszczędzić środki na inne cele.

Badaczki i badacze wskazują na odmienność niektórych doświadczeń związanych z sytuacją ubóstwa kobiet i mężczyzn:
- kobiety częściej od mężczyzn przyjmują aktywne strategie przeciwdziałania biedzie, podejmują aktywności mające zapewnić rodzinie przetrwanie, podczas gdy mężczyźni częściej wybierają strategie pasywne;
- ze względu na obowiązki w gospodarstwie domowym i wykonywanie prac, które w lepiej uposażonych gospodarstwach podlegają zakupowi, kobiety doświadczają znaczącej deprywacji w sferze czasu wolnego (tzw. time poverty),
- dziewczęta i młode kobiety w ubogich rodzinach angażowane są w opiekę nad innymi członkami rodziny silniej, niż w rodzinach lepiej uposażonych i silniej niż chłopcy, co wpływa na ich szanse edukacyjne, może powodować szybsze puszczają systemu edukacji,
- znaczna jest różnica w głębokości biedy wśród ubogich kobiet w porównaniu z ubogimi mężczyznami,
- sytuacja ekonomiczna w tych gospodarstwach domowych, w których główną osobą je utrzymującą jest kobieta, jest trudniejsza.

Feminizacja biedy skutkuje często reprodukcją ubóstwa, kiedy dzieci wychowywane w ubogich rodzinach niejako je „dziedziczą”. Jak piszą Iza Desperak i Magdalena Rek w raporcie Polityka równości płci. Polska 2007. Raport, „feminizację biedy uznaje się za zjawisko ważne, gdyż skutki biedy kobiet są poważniejsze dla całego społeczeństwa, to one częściej „dzielą” biedę z wychowywanymi przez siebie dziećmi (co sprzyja reprodukcji ubóstwa)”.

Trudnym do zbadania aspektem feminizacji ubóstwa, na który zwracają uwagę ekspertki/ci w tym obszarze, pozostaje tzw. „ubóstwo ukryte”, tj. uzależnienie finansowe kobiet od swoich partnerów czy mężów, także w gospodarstwach domowych, których członkowie nie żyją w ubóstwie, jak również samoograniczanie przez kobiety swoich potrzeb i ich realizacji na rzecz innych członków rodziny.

Z perspektywy dyskryminacji wielokrotnej, krzyżowej, koncepcja feminizacji ubóstwa, odnosząc się równocześnie do co najmniej dwóch przesłanek dyskryminacji – płci i statusu materialnego – daje lepszy wgląd w sytuację ubogich kobiet i pozwala na podjęcie refleksji nad rozwiązaniami, które jednocześnie zmierzą się z wyzwaniami i ograniczeniami płynącymi ze społecznych ograniczeń związanych z płcią, jak i z tymi odnoszącymi się do niskiego statusu materialnego. Jeśli pod uwagę zostaną wzięte także inne przesłanki, takie jak wiek, wykształcenie, zdrowie, sprawność, etniczność, obraz sytuacji osób ubogich, w tym kobiet, diagnoza sytuacji i proponowane rozwiązania mogą celniej odpowiedzieć na specyfikę doświadczeń związanych z ubóstwem i jego wieloaspektowością.

Opracowane przez: Natalia Sarata
Fundacja Przestrzeń Kobiet
Obszar Ekonomia

Źródła

  • Desperak Iza, Sołtys Anna, Feminizacja biedy [w:] Oblicza przemian. Społeczne, gospodarcze i polityczne aspekty polskiej transformacji, red. Jacek Kochanowski, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości, Zeszyt Naukowy Nr 4: Socjologia, Kraków 2005  

  • Desperak Iza, Magdalena Rek, Ubóstwo [w:] Polityka równości płci. Polska 2007. Raport, red. Bożena Chołuj, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, Warszawa 2007  

  • Feminizacja ubóstwa. Przegląd debat, Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego 2009, www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny, BriDGe (Development-Gender),tłum. Michalina Byra i Ewa Charkiewicz  

  • Grotowska-Leder Jolanta, Iwona Kudlińska, Feminizacja biedy w perspektywie analiz jakościowych welfare dependency [w:] Gender w społeczeństwie polskim, red. Krystyna Slany, Justyna Struzik, Katarzyna Wojnicka, NOMOS, Kraków 2011  

  • Kobiety na „zielonej wyspie”. Kryzys w Polsce z perspektywy gender, red. Anna Czerwińska, Zofia Łapniewska, Joanna Piotrowska, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2010

Publikacje z zakresu