Słownik

Ekonomia opieki

Opieka to praca, usługi które można wycenić (Folbre 2010), świadczone płatnie i nieodpłatnie, przez osoby indywidualne (prace nieodpłatne wykonywane są najczęściej przez kobiety) czy instytucje społeczne, w celu podtrzymania systemu społecznego (życia i zdrowia ludzi) i tym samym systemu gospodarczego. Opieka, czyli troska, zaspokajanie potrzeb, pielęgnacja, nadzór, ochrona i atencja, nazywana jest także pracą reprodukcyjną na rzecz domu, rodziny, bliskich oraz osób zależnych (dzieci, męża, osób starszych, niepełnosprawnych). Bezpośrednim celem opieki jest rozwój ludzi i ich podstawowy dobrostan. Bez prac reprodukcyjnych społeczeństwo nie byłoby zdolne do odradzania się, a tym samym do pracy produkcyjnej. Pomimo wagi tego zagadnienia, jest ono niewidoczne zarówno dla ekonomistów, jak i rządzących. Główny nurt debaty politycznej, który skupiony jest na maksymalizacji zysków i ograniczaniu kosztów, ignoruje opiekę, przypisując jej znaczenie altruistyczne, przenosząc koszty wykonywania prac opiekuńczych na gospodarstwa domowe, czyli przeważnie na kobiety. Płeć społeczno-kulturowa pełni tu kluczową rolę, gdyż to dziewczynki/kobiety są socjalizowane do pomocy innym i tworzenia oraz podtrzymywania więzi społecznych, a opieka postrzegana jest jako ich moralny/naturalny obowiązek (Engster 2009:25-27).

Ekonomia opieki zajmuje się badaniami nad rolą pracy opiekuńczej dla rynku, państwa i społeczeństwa, w tym relacją pomiędzy pracą płatną i nieodpłatną, oraz wpływem tej relacji na jednostki w społeczeństwie (England 2005; Himmelweit 2002). Prace opiekuńcze wykonywane są w zakresie:

  • zaspokojenia podstawowych potrzeb biologicznych, aby jednostki mogły funkcjonować i przeżyć, takich jak: zaspokojenie łaknienia, pragnienia, ubrania, schronienia, odpoczynku, czystego środowiska, opieki medycznej i ochrony przed krzywdą, kontaktu fizycznego i przytulania (w przypadku dzieci);
  • pomagania innym w rozwoju w celu wykształcenia zdolności poprawnego funkcjonowania jednostek w społeczeństwie poprzez umożliwienie im wykorzystania potencjału emocjonalnego, ruchowego i percepcji zmysłowej (mowy, rozumienia i wyobraźni, czytania, pisania i liczenia), oraz przynależności do grupy;
  • pomaganie w uśmierzaniu i unikaniu bólu oraz cierpienia (Engster 2009:28-30).

Prace powyższe mogą być wykonywane przez instytucje samorządowe/państwowe takie jak: żłobki, przedszkola, szkoły, świetlice, domy opieki, ośrodki pomocy społecznej, domy starców, hospicja itd., która to praca jest finansowana z budżetu lokalnego lub krajowego. Opieka może być także świadczona nieodpłatnie przez jednostki indywidualne (etyka troski będąca domeną społeczno-kulturową kobiet) lub stowarzyszenia i fundacje, które często konkurują między sobą o granty na wykonywanie tychże usług (przeważnie wyceniają je taniej niż instytucje państwowe) z budżetów samorządowych/państwowych. Ostatecznie usługi te świadczone są na rynku i specjaliści indywidualni bądź firmy pobierają za nie płatność od usługobiorców i ich rodzin.

Niektóre ekonomistki feministyczne podkreślają, że usługi opiekuńcze powinny być włączane do ram makroekonomii i wliczane do produktu krajowego (Flobre 2001:47). Głównie z tego względu, że państwo przyjmując politykę oszczędności odmawia świadczenia opieki nad jego mieszkańcami, uspołeczniając koszty, przenosi je do gospodarstw domowych, w których są niewidoczne i wykonywane głównie przez kobiety. Dramatyczne są sytuacje osób ubogich i samotnych, w tym starszych i niepełnosprawnych, a także samotnych matek, które same nie są w stanie takich usług świadczyć i nie mogą pozwolić sobie na ich komercyjne nabycie (Beneria 2008). Rola rządu, który powinien podejmować wysiłki na rzecz sprawiedliwości społecznej, polega nie tylko na pomocy najsłabszym i defaworyzowanym, ale także na umożliwieniu kobietom wyboru świadczenia usług opiekuńczych w pełnym czy częściowym zakresie poprzez stworzenie odpowiednich instytucji opieki, tak aby kobiety mogły poświęcać swój czas na własny rozwój, pracę produkcyjną, czy zaangażowanie polityczne (Haug 2009).

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska

Przesłanki Płeć

Źródła

  • Benería L. (2008), The Crisis of Care, International Migration, and Public Policy, Feminist Economics 14 (3): 1-21.  
  • England P. (2005), Emerging Theories in Care Work, Annual Review of Sociology 31(1): 381-399.  
  • Engster D. (2009), Rozważania na temat teorii opieki:praktyka i obowiązek opieki [w:] Gender i ekonomia opieki, Biblioteka Think Tanku Feministycznego, Warszawa.  
  • Flobre N. (2001), The Invisible Heart: Economics and Family Values, New Press, New York.  
  • Folbre N. (2010), Valuing Children: Rethinking the Economics of Family, Harvard University Press.  
  • Haug F. (2009), „Perspektywa cztery w jednym”. Manifest na rzecz bardziej sprawiedliwego życia, Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego.  
  • Himmelweit S. (2002), Making Visible the Hidden Economy: The Case for Gender-Impact Analysis of Economic Policy, Feminist Economics 8(1): 49-70.
Publikacje z zakresu