Słownik

Ekonomia feministyczna

Ekonomia, pomimo iż należy do nauk społecznych, przez wiele lat pomijała aspekty polityczno-społeczne w modelach i metodach badawczych. Bazowały one przede wszystkim na matematyce, co miało podkreślić naukowy obiektywizm tej dyscypliny. Prowadzone badania abstrahowały od ludzkiej psychiki, tożsamości, kontekstu historycznego i kręgu kulturowego, silnie przecież wpływających na przyjmowane zasady gospodarowania w danym miejscu i czasie. Kobiety oraz zagadnienia płci nie były ani podmiotem ani przedmiotem analiz, pomimo iż rewolucja przemysłowa zapewniła im na stałe miejsce na rynku pracy, zaś walki sufrażystek i emancypantek na przełomie XIX i XX w. - czynne i bierne prawa wyborcze. Dopiero druga fala feminizmu w latach 60. i 70. w Stanach Zjednoczonych wzmocniła ekonomistki na tyle, że walcząc z ortodoksyjną opozycją wewnątrz Amerykańskiego Stowarzyszenia Ekonomicznego (American Economics Association) założyły Komitet ds. Statusu Kobiet w Zawodach Ekonomicznych (Committee on the Status of Women in the Economics Profession). Grupa ta aktywnie zajęła się przeciwdziałaniem dyskryminacji kobiet oraz monitorowaniem ich uczestnictwa w tej dyscyplinie. Samo połączenie terminów „feminizm” i „ekonomia” nastąpiło pod koniec lat 70., przyjmuje się jednak, że dopiero w latach 90. ekonomia feministyczna stała się odrębnym i uznanym obszarem ekonomii. Stało się tak dzięki aktywności grupy osób, które założyły Międzynarodowe Stowarzyszenie Ekonomii Feministycznej (International Association for Feminist Economics). Stowarzyszenie to od 1995 roku wydaje pismo naukowe Ekonomia Feministyczna (Feminist Economics).

Feministyczne ekonomistki podjęły temat relacji płci w kontekście relacji władzy, którą identyfikują i dekonstruują, niezależnie od jej formy (jawnej czy ukrytej, nad ciałem czy umysłem), od której się dystansują, aby podważyć i uchylić patriarchalny porządek symboliczny (Lipowska-Teutsch 2004: 86-87). Władza ta dotyczy także języka, jako sposobu tworzenia wiedzy naukowej, oraz mechanizmów dominacji, które są w nim obecne. Są one związane z uprzedzeniami osób tworzących dyskurs, co znajduje odzwierciedlenie w doborze określonych tematów, modeli i metod „właściwych ekonomii”. Do tematów tych do niedawna nie należała sfera gospodarstwa domowego, nieodpłatnej pracy kobiet (reprodukcyjnej i opiekuńczej) oraz ich ekonomiczna i polityczna sprawczość (ang. agency). Wśród feministycznych ekonomistek, pomimo różniących je paradygmatów i podejść, panuje zgoda co do pięciu fundamentalnych punktów wyjścia, do których odnoszą się one w swoich pracach (za: Power 2004: 4-6):

  1. Prace domowe i opiekuńcze (nieodpłatne) stanowią podstawę wszystkich systemów gospodarczych i powinny być włączone do analiz makroekonomicznych. Konsekwencją tego podejścia jest umieszczenie w centrum rozważań ludzi połączonych ze sobą i zależnych od siebie, a nie wyizolowanej jednostki (Ferber i Nelson 1993; Folbre 1994; Himmelweit 1995; Akram-Lodhi 1996; Gideon 1999).
  2. Sukces ekonomiczny powinien być mierzony dobrobytem (jakością życia) ludzi. Dobrobyt ten oznacza nie tylko dystrybucję dochodu i majątku, lecz także osobistych praw i wolności, oraz zaspokojenia heterogenicznych potrzeb ludzkich (Floro 1995; Aslaksen, Flaatten i Koren 1999; Sen 1999).
  3. Sprawczość ludzi jest ważna. Dlatego nie tylko wyniki ekonomiczne powinny być oceniane, lecz także procesy. Oznacza to, że kwestionowanie władzy oraz nierównego dostępu do niej stanowią część założeń do prowadzonych badań. Szczególnie widoczne w tym kontekście stają się związki pomiędzy analizami feministycznymi oraz analizami klasy, rasy, orientacji seksualnej, teorii kolonialnej itd. (Albelda 2002; Hill 2003; Peter 2003).
  4. Etyczne opinie są uzasadnione, nieuniknione i potrzebne w analizach ekonomicznych (Beneria 2003; Nussbaum 2003; Robeyns 2003). Przykładem może być wstęp do pisma Ekonomia Feministyczna, który wskazuje: „celem Ekonomii Feministycznej jest nie tylko rozwijanie pouczających teorii, lecz także poprawa warunków życia dzieci, kobiet i mężczyzn”.
  5. Wiele badaczek i badaczy, określających się jako feministyczne/i ekonomistki/ści uznaje i włącza do swoich analiz zagadnienia klasy, rasy, etniczności, wieku, niepełnosprawności, orientacji psychoseksualnej, wyznania i bezwyznaniowości itd., dostrzegając tym samym ograniczenie pojęcia „kobiety” jako homogenicznej kategorii (przeważnie rozumianej jako: biała heteroseksualna kobieta z klasy średniej). Jest to niewątpliwie krok w kierunku analizy krzyżowej, w której związki pomiędzy klasą, rasą, płcią społeczno-kulturową oraz innymi kategoriami społecznymi w konkretnym kontekście historycznym mogą być lepiej zrozumiane i opisane. Istotny jest także obszar geograficzny, gdyż stanowiska kobiet z krajów globalnego południa, reprezentujące ich doświadczenia na tle odmiennego kręgu społeczno-kulturowego są niemniej ważne i godne uwzględnienia w pracach i teoriach naukowych (Barker 1999; Brewer, Conrad i King 2002).

Feministyczna ekonomia jest nurtem interdyscyplinarnym, łączącym ekonomię z elementami socjologii, nauk politycznych, antropologii, psychologii i innych nauk pokrewnych. Charakteryzują ją również różne podejścia, często ze sobą sprzeczne. Do nich należą: feministyczna ekonomia neoklasyczna i feministyczna ekonomia krytyczna (Elson 1994). Ekonomistki neoklasyczne zajmują się przeważnie kobietami na rynku pracy i nierównościami występującymi w przestrzeni zawodowej (szklany sufit, lepka podłoga, luka płacowa), nie kwestionują one założeń samego systemu i wyrosłego na nim dyskursu neoliberalnego. Tymczasem ekonomistki krytyczne podkreślają brak uwzględnienia roli kobiet w obecnych ramach makroekonomicznych, których prace opiekuńcze i domowe (płatne i nieodpłatne) pomimo iż stanowią podstawę rozwoju gospodarek i społeczeństw, są niewidoczne i niedowartościowane. Według nich kategorie oparte na modelowaniu matematycznym, jakimi posługują się nurty ortodoksyjne w ekonomii, są zbyt wąskie do przedstawienia pełnego obrazu zjawisk zachodzących w gospodarce i tym samym są niezdolne do wyjaśnienia pojawiających się problemów ekonomicznych (Ferber i Nelson 1993, Çagatay i Elson, 2000). Pozostałe podejścia krytyczne to m.in. ekonomia radykalna i marksistowska reprezentowana przez Nancy Folbre, Heidi Hartmann i Antonellę Picchio, ekonomia instytucjonalna, do której to szkoły należy pierwsza noblistka w dziedzinie ekonomii Elinor Ostrom, oraz Ann Jennings, a także ekonomia ekologiczna reprezentowana m.in. przez Hilkke Pietila, Marilyn Waring, Julie Nelson, oraz Mary Mellor.

Wiele światowych uczelni, w tym polskie (Gender Studies na Uniwersytecie Jagiellońskim, Warszawskim i na Polskiej Akademii Nauk) oferują programy i kursy z ekonomii feministycznej. W Hadze można uzyskać w tym zakresie tytuł magistra (w Instytucie Nauk Społecznych) zaś dysertację doktorską obronić na Uniwersytecie Utah.

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska

Przesłanki Płeć
Obszar Ekonomia

Źródła

  • Nelson J. (1996), The Masculine Mindset of Economic Analysis, Chronicle of Higher Education 42 (42), June 28, p. B3.  
  • Power M. (2004), Social Provisioning as a Starting Point for Feminist Economics, Feminist Economics 10(3), November 2004, pp. 3 – 19.  
  • Akram-Lodhi A. (1996) „You Are Not Excused From Cooking”: Peasants and the Gender Division of Labor in Pakistan, Feminist Economics 2(2), pp: 87 – 106.  
  • Albelda R. (2002), Fallacies of Welfare-to-Work Policies [in:] Albelda R., Withorn A. (eds.) Lost Ground: Welfare Reform, Poverty, and Beyond, South End Press, Boston, pp. 79 – 94.  
  • Aslaksen I., Flaatten A., Koren Ch. (1999) Explorations on Economics and Quality of Life, Feminist Economics 5(2). pp. 79 – 82.  
  • Barker D. (1999), Feminist Philosophy of Science [in:] Phillip Anthony O’Hara (ed.) Encyclopedia of Political Economy, Routledge, London and New York, pp. 325 – 27.  
  • Beneria L. (2003), Gender, Development, and Globalization: Economics as if People Mattered. Routledge, London.  
  • Brewer R., Conrad C., King M. (2002), The Complexities and Potential of Theorizing Gender, Caste, Race, and Class, Feminist Economics 8(2), pp. 3 – 17.  
  • Çagatay N., Elson D. (2000), The Social Content of Macroeconomic Policies, World Development Vol. 28. No. 7. pp. 1347-1364.  
  • Charkiewicz E., Zachorowska-Mazurkiewicz A. (2009), Feministyczny słownik pojęć z ekonomii, Biblioteka Online Think Tanku Feministycznego.  
  • Elson D. (1994), Micro, Meso, Macro: Gender and Economic Analysis in the Context of Policy Reform [in:] Bakker I. (ed.) The Strategic Silence: Gender and Economic Policy, Zed Press and North-South Institute, London and Ottawa, pp. 93 -104.  
  • Ferber M., Nelson J. (eds.) (1993), Beyond Economic Man: Feminist Theory and Economics, Chicago University Press, Chicago.  
  • Floro M. (1995), Women’s Well-Being, Poverty, and Work Intensity, Feminist Economics 1(3), pp. 1 – 25.  
  • Folbre N. (1994), Who Pays for the Kids? Gender and the Structures of Constraint, Routledge, London.  
  • Gideon J. (1999), Looking at Economies as Gendered Structures: An Application to Central America, Feminist Economics 5(1), pp. 1 – 28.  
  • Hill M. (2003), Development as Empowerment, Feminist Economics 9 (2/3), pp. 117 – 36.  
  • Himmelweit S. (1995), The Discovery of „Unpaid Work”, Feminist Economics 1(2), pp. 1 – 20.  
  • Lipowska-Teutsch A. (2004), Pojęcie fałszywej świadomości z perspektywy feministycznej [w:] Terapia rodzin a perspektywa feministyczna, WUJ, Kraków.  
  • Nussbaum M. (2003), Capabilities as Fundamental Entitlements: Sen and Social Justice, Feminist Economics 9(2/3), pp. 33 – 60.  
  • Peter F. (2003), Gender and the Foundations of Social Choice: The Role of Situated Agency, Feminist Economics 9 (2/3), pp. 13 – 32.  
  • Robeyns I. (2003), Sen’s Capability Approach and Gender Inequality: Selecting Relevant Capabilities, Feminist Economics 9 (2/3), pp. 61 – 92.  
  • Sen A. (1999/ 2002 w PL), Rozwój i wolność, Zysk i S-ka, Poznań.
Publikacje z zakresu