Słownik

Edukacja integracyjna

Edukacja integracyjna to w ujęciu prawnym, wywodzącym się od praw człowieka, realizowanie prawa jednostki do nauki. Najczęściej definiowana jest przez zaprzeczenie, jako idea przeciwna do segregacji i marginalizacji osób z grup mniejszościowych (pierwotnie w Stanach Zjednoczonych mniejszości rasowych, etnicznych i następnie religijnych czy osób z niepełnosprawnościami). W ujęciu społecznym to włączenie grup mniejszościowych w główny nurt kształcenia (mainstreaming) po to, by redukować dystans międzygrupowy i kształtować pozytywne wzajemne relacje.

Celem edukacji integracyjnej jest wyrównywanie szans, dawanie wszystkim, niezależnie od płci, etniczności, narodowości, wyznania, stanu zdrowia i sprawności, oraz innych cech, takich samych praw, przełamywanie stereotypów i uprzedzeń oraz zmniejszanie czy wręcz likwidowanie zjawiska dyskryminacji. W krajach wielokulturowych i wielonarodowych, w których się zrodziła, miała prowadzić do akulturacji często rozumianej jako asymilacja/podporządkowanie kulturze grupy dominującej.

W Polsce edukacja integracyjna jest pojęciem ściśle związanym z pedagogiką osób z niepełnosprawnościami, szkolnictwem specjalnym (segregacyjnym). Opiera się na uznaniu prawa osób niepełnosprawnych do szacunku równego innym, akceptacji i stworzenia więzi społecznych ze społecznością nie tylko uczniowską, ale i lokalną oraz szerzej ze społeczeństwem.

W praktyce oznacza to łączenie uczniów i uczennic sprawnych z niepełnosprawnymi w szkołach tzw. masowych czy głównego nurtu (nie-specjalnych). Integracja może mieć charakter przestrzenny (wspólna przestrzeń pozwalająca zmniejszać dystans), programowy (na bazie programu nauczania) oraz/lub społeczno-funkcjonalny (zakłada współdziałanie w grupie społecznej jaką tworzą wszystkie osoby w danej szkole).

Przyjęcie integracyjnego systemu kształcenia wymaga wprowadzenia zmian w funkcjonowaniu szkoły w kilku aspektach.
Przede wszystkim potrzebna jest przygotowana kadra (w tym kadra wspierająca i specjalistyczna). Oznacza także zniesienie barier architektonicznych (łącznie z organizacją przestrzeni klasowej tak, by zwiększać aktywność dzieci niepełnosprawnych).
Jeśli chodzi o metody pracy to wprowadza się nauczanie wielopoziomowe w ramach wspólnego programu (nauczyciel/ka dostosowuje stopień trudności zadania, polecenia i/lub czas pracy do możliwości 2-3 grup uczniów, wyodrębnionych ze względu na osiągany przez nich poziom wyników nauczania) oraz indywidualne ścieżki edukacyjne w połączeniu z kooperacją.
Przy ocenianiu stosuje się system cyfrowo-opisowy. Taki proces wymaga też często specjalistycznego wyposażenia (pomoce dydaktyczne i środki techniczne) oraz godzin dodatkowych na terapię pedagogiczną, zajęcia integrujące grupę, socjoterapię, zajęcia specjalistyczne. Ważne jest partnerstwo we współpracy z rodziną i powołanie szkolnego zespołu wspierającego (nadzorowanie skuteczności programów, rozwiązywanie ważnych problemów, obrona praw uczniów). Niektóre szkoły wprowadzają instytucję przewodników/mentorów/asystentów osoby niepełnosprawnej, a inne nawiązują współpracę z różnymi instytucjami w środowisku.

Rozwijanie kształcenia integracyjnego miało przyczynić się do stworzenia nowego modelu życia społecznego, w którym wszystkie osoby byłyby sobie równe, bez względu na stopień sprawności. Można jednak powiedzieć, że poprzez edukację integracyjną, polegającą najczęściej na „dopełnianiu społeczeństwa (większościowego) osobami z niepełnosprawnością” realizowane jest bardziej oczekiwanie dostosowania się tych ostatnich do norm grupy dominującej (osób sprawnych). W literaturze specjalistycznej pojawiają się wręcz zapisy, że jest to „wielokierunkowe, zespolone działanie mające na celu rewalidację jednostek odbiegających od normy”. Z jednej strony jest to zatem forma organizacyjna kształcenia osób, a z drugiej etap stosunku osób sprawnych do niepełnosprawnych. Chociaż kształcenie integracyjne ma przynieść zyski obu grupom uczniów i zwolennicy tego systemu wymieniają korzyści dzieci sprawnych (nauka równościowych zachowań, tolerancji, życia, nauki i pracy w różnorodnym środowisku), to najczęściej podkreśla się zyski osób niepełnosprawnych (możliwość nie tylko zdobycia wykształcenia i otwarcie drogi na rynek pracy, ale przede wszystkim integracja społeczna).
Nie dla wszystkich osób niepełnosprawnych idea edukacji integracyjnej jest jednak korzystna. Pomijając często przywoływaną fasadowość tego systemu i przywoływanie przez osoby niepełnosprawne doświadczeń związanych z dyskryminacją, odtrąceniem, obniżaniem poczucia wartości, zaniżaniem oczekiwań, itp., liderzy i liderki propagujący Kulturę Głuchych traktują ideę integracji jako zagrażającą dla ich tożsamości. Proces włączania w Kulturę Głuchych ma bowiem miejsce w szkołach specjalnych (najczęściej z internatem), gdzie przekazywane są wartości kulturowe i główne wyznaczniki kultury. Rozbijanie środowiska Głuchych utrudnia transmisję kulturową. Obecnie przy różnego rodzaju analizach i superwizjach systemu integracyjnego, podsumowując jego blaski i cienie, zauważa się jego asymilacyjny jednak charakter, stąd coraz częstsze postulowanie wprowadzania edukacji włączającej.

Opracowane przez: Dominika Cieślikowska
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Obszar Edukacja

Źródła

  • Kasicka-Kłos, Anna, Warianty i rodzaje edukacji integracyjnej.
  • Kasicka-Kłos, Anna, Organizacja kształcenia integracyjnego.
  • Joanna Kossewska, Współczesne modele integracji szkolnej dzieci niepełnosprawnych, Studia psychologia (I) 2003.
  • Anna Firkowska-Mankiewicz, Edukacja włączająca zadaniem na dziś polskiej szkoły, wystąpienie w ramach VII Forum Inicjatyw Oświatowych w Sejmie opublikowane na portalu Federacji Inicjatyw Oświatowych, 2000.
Publikacje z zakresu