Słownik

Edukacja emancypacyjna / pedagogika emancypacyjna

Pedagogika emancypacyjna to koncepcja powstała na przełomie lat 60. i 70. dwudziestego wieku jako jedno z nowych podejść do pedagogiki. Stawia ona pytania o sprawczość, wzmocnienie grup, samodzielność i podporządkowanie. Pedagogika emancypacyjna to proces zmierzający do tego, aby osoby lub grupy uzyskały wyzwolenie, podmiotowość i rzeczywisty wpływ na kontekst społeczno-polityczny, w którym funkcjonują. Celem takiego rodzaju uczenia jest sprawczość i wyzwolenie z opresji odbywającej się na trzech poziomach: indywidualnym, kulturowym i strukturalnym.

Autorem i praktykiem tej koncepcji jest brazylijski prawnik, nauczyciel i działacz społeczny Paulo Freire, który w książce pt. „Pedagogia uciśnionych” przedstawił swój pogląd na edukację opartą na tradycyjnym modelu przyrównanym przez Freire do systemu bankowego. Wg Freire tradycyjnie rozumiana i praktykowana edukacja – „edukacja bankowa” - uzależnia i nie wspiera budowania poczucia sprawczości, podmiotowości i wpływu. Polega na biernym przekazywaniu przez nauczyciela z banku wiedzy „depozytu” uczniowi. W tradycyjnym modelu nauczyciel „wie wszystko” i przekazuje wiedzę, która jest systemowo ustalona jako konieczna do przekazania i posiadania w danym społeczeństwie. Uczeń natomiast nie wie nic, przyjmuje od nauczyciel ten „depozyt” i go biernie reprodukuje na żądanie nauczyciela. Wiedza ta najczęściej pozostaje w oderwaniu od praktyki społecznej i rzeczywistych problemów, z którymi osoby lub grupy się zmagają – problemów związanych z doświadczaniem opresji. Freire w swojej koncepcji stawia na własną świadomość i dialog, a także odrzucenie pewników i autorytetów, krytyczne podejście do rzeczywistości społecznej.

Wg Freire edukacja jest narzędziem zmiany w organizacji społeczeństw, narzędziem wyzwolenia i zniesienia opresji grup podporządkowanych przez grupy dominujące, a wyzwolenie może dokonać się tylko we wspólnocie – wyzwolenie / emancypacja jednostki będzie konsekwencją wyzwolenia całych grup. Nie ma przy tym jednego wzoru emancypacji – model wyzwolenia z opresji jest swoisty dla każdej grupy i jest kwestią jej decyzji. Stąd postulat edukacji prowadzonej w dialogu.

Opracowane przez: Natalia Sarata
Fundacja Przestrzeń Kobiet
Obszar Edukacja

Źródła

  • Ivan Illich, Odszkolnić społeczeństwo, Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana, Warszawa 2010  
  • Duccio Demetrio, Edukacja dorosłych [w:] Pedagogika, red. Bogusław Śliwerski, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2006  
  • Bogusław Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, Impuls, Kraków 2003
Publikacje z zakresu