Słownik

Działania wyrównawcze / pozytywne

Działania wyrównawcze to jeden z dopuszczonych przez ustawodawstwo antydskryminacyjne wyjątków od zasady niedyskryminacji. Polegają one na preferencyjnym traktowaniu osób należących do niedoreprezentowanej grupy społecznej, w celu przyspieszenia eliminacji nierówności ich dotykających. Te szczególne środki stosowane są tam, gdzie istnieją dowody historycznie bądź instytucjonalnie utrwalonej nierówności i mają na celu osiągnięcie równości faktycznej, nie tylko formalnej. Ich stosowanie winno być jedynie przejściowe - zostanie przerwane w momencie osiągnięcia celu, czyli faktycznej równości.

Możliwość stosowania działań wyrównawczych uregulowana jest także w międzynarodowych dokumentach Organizacji Narodów Zjednoczonych, m.in. w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z 18 grudnia 1979 r. Na mocy art. 4 Konwencji „wprowadzenie przez Państwa Strony tymczasowych zarządzeń szczególnych, zmierzających do przyspieszenia faktycznej równości mężczyzn i kobiet, nie będzie uważane za akt dyskryminacji w rozumieniu niniejszej konwencji, jednakże nie może w żaden sposób pociągać za sobą utrzymania nierównych lub odrębnych norm; zarządzenia te powinny być uchylone z chwilą osiągnięcia celów w zakresie równości szans i traktowania. Wprowadzenie przez Państwa Strony specjalnych zarządzeń, w tym również zarządzeń przewidzianych w niniejszej konwencji, w celu ochrony macierzyństwa nie będzie uważane za akt dyskryminacji”.

Działania wyrównawcze mogą mieć zastosowanie w różnych dziedzinach życia: polityce i uczestnictwie w procesie podejmowania decyzji (np. kwoty lub parytety na listach wyborczych), zatrudnieniu (np. specjalne ułatwienia w procesie rekrutacji dla osób wywodzących się z grup narażonych na dyskryminację), w sektorze przedsiębiorstw (np. kwoty lub parytety w zarządach spółek).

 

Przykład
Na obszarze zamieszkałym w 30% przez ludność romską jedynie 1% funkcjonariuszy Policji stanowią Romowie. Dlatego też, w świetle prawa miejscowego, przez czas w nim określony, do pracy w miejscowej Policji preferowane są osoby pochodzenia romskiego.
W sytuacji, w której ze statystyk zatrudnienia w Policji, na obszarze zamieszkałym w 30 % przez ludność romską, wynika, iż faktycznie tylko 1% funkcjonariuszy Policji stanowią Romowie, zasadne jest podjęcie szczególnych środków mających na celu zwiększenie zatrudnienia Romów w miejscowej Policji. Może to nastąpić w ramach prawa miejscowego, niemniej jednak o ograniczonym okresie obowiązywania. Prowadzenie polityki wyrównywania szans w sposób nieograniczony czasowo byłoby sprzeczne z zasadą równego traktowania w zatrudnieniu. Dlatego też, z góry należy określić ramy czasowe stosowania specjalnych korzyści dla przedstawicieli określonej grupy osób, co najmniej poprzez wskazanie celu, którego osiągnięciu mają one służyć i po osiągnięciu którego przestaną obowiązywać.

Należy pamiętać, że działania wyrównawcze należy stosować z dużą ostrożnością. Działania wyrównawcze nie mogą mieć bowiem charakteru bezwzględnego, tzn. nie może dojść do sytuacji w której np. osoba o niższych kwalifikacjach niż wymagane na dane stanowisko, zostaje zatrudniona tylko dlatego iż przynależy do grupy osób charakteryzujących się określoną cechą (np. płeć niepełnosprawność, pochodzenie etniczne), a której cechy nie posiada współkandydat posiadający odpowiednie kwalifikacje. Wracając do polityki preferowania przy zatrudnieniu przedstawicieli mniejszości romskiej w Policji, pracodawca mając do wyboru dwóch kandydatów, spośród których jeden jest Romem, w ramach polityki wyrównywania szans, powinien zatrudnić Roma, ale o kwalifikacjach nie gorszych od tych które posiada inna osoba kandydująca na to samo stanowisko i które są potrzebne do wykonywania pracy na oferowanym stanowisku.

Od działań wyrównawczych należy odróżnić dyskryminację pozytywną i akcję afirmatywną. Wymienione wyżej dwie ostatnie instytucje są mniej znane w kontekście europejskim i funkcjonują lub funkcjonowały w Stanach Zjednoczonych lub innych krajach, w których w przeszłości obowiązywała oficjalna segregacja rasowa (w przeszłości niewolnictwo). Akcje afirmatywne to narzucone różnym instytucjom wymogi naboru np. do pracy lub na studia, którego podstawowym kryterium jest rasa, kolor skóry czy pochodzenie etniczne. Przykładem kraju, gdzie wdrażanie akcji afirmatywnych jest mocno promowane przez ustawodawcę są Stany Zjednoczone, gdzie w 1997 roku George W. Bush podpisał ustawę nakazującą wszystkim amerykańskim uniwersytetom publicznym w stanie Teksas zagwarantowanie mniejszościom etnicznym co najmniej 10% miejsc. W formularzu wypełnianym przez kandydata na studia znajdują się pytania dotyczące: rasy, pochodzenia etnicznego, geograficznego, płci. Odgrywają one dużą rolę w tym, czy dany kandydat zostanie przyjęty. W USA dyskryminacją pozytywną objęci są: Afroamerykanie, Latynosi i rdzenni Amerykanie. Akcja afirmatywna (dyskryminacja pozytywna) w wydaniu amerykańskim różni się od europejskiego postrzegania działań wyrównawczych tym, że zazwyczaj jest ona wymuszona konkretnymi przepisami prawa, a niejednokrotnie obwarowana sankcjami. Stosowanie działań wyrównawczych (szczególnie w świetle prawa unijnego) jest dobrowolne i przepisy je regulujące najczęściej mają formę zachęcającą niż imperatywną.

Opracowane przez: Krzysztof Śmiszek
Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego
Obszar Prawo

Źródła

  • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy
  • Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania 
  • Dyrektywa Rady 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzającej w życie zasadę równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne 
  • Dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawia ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy
  • Dyrektywa Rady 2004/113/WE z dnia 13 grudnia 2004 r. wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania mężczyzn i kobiet w zakresie dostępu do towarów i usług oraz dostarczania towarów i usług
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/54/WE z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (wersja przeredagowana)
  • K. Kędziora, K. Śmiszek, Dyskryminacja i mobbing w zatrudnieniu, Warszawa 2010
Publikacje z zakresu