Słownik

Dyskryminacja

Dyskryminacja to nierówne, gorsze traktowanie osoby w oparciu o jej przynależność do pewnej grupy, wyróżnionej na podstawie jednej cechy, i będące pochodną istniejących stereotypów i uprzedzeń. Oznacza niewłaściwe, wybiórcze, krzywdzące, nieuzasadnione i niesprawiedliwe traktowanie poszczególnych jednostek z powodu ich przynależności grupowej.

Przyczyną (przesłanką) dyskryminacji mogą być zarówno cechy wrodzone, niezależne od nas, ściśle wiążące się z naszą tożsamością, jak i cechy nabyte, również takie, które są przez nas wybierane. Pierwotne elementy naszej tożsamości, czyli te, których nie wybieramy, i które są bardzo trudne lub niemożliwe do zmiany, jak płeć, wiek, kolor skóry, poziom sprawności, pochodzenie narodowe i etniczne, orientacja psychoseksualna, należą do tzw. cech prawnie chronionych, do których najczęściej odwołują się przepisy prawa antydyskryminacyjnego.

Dyskryminację jest to działanie, które w większości przypadków jest efektem stereotypów i uprzedzeń, a zatem wynika z określonych przekonań na temat grupy społecznej wyróżnionej na podstawie jednej cechy oraz z postawy wobec tej grupy, najczęściej przejawiającej się w negatywnym do niej nastawieniu. Zależność tę ukazuje łańcuch dyskryminacji, w skład którego wchodzą właśnie stereotypy, uprzedzenia i w konsekwencji dyskryminacja.

Możliwe są jednak również takie sytuacje, kiedy stereotypy są konstruowane wtórnie do dyskryminacji, w celu uzasadnienia gorszego traktowania grupy wyróżnionej na podstawie jednej cechy, a także w celu racjonalizacji własnego działania, podjętego np. w wyniku nacisku grupy czy zwyczajowego zachowania. Przykładowo: nie przyjmuję do pracy osoby w wieku 50+, bo w firmie pracują osoby znacznie młodsze, szukam zatem uzasadnienia, formułując czy wyszukując stereotypy dotyczące osób w średnim wieku czy osób starszych.

W literaturze dotyczącej przeciwdziałania dyskryminacji wyróżnia się różne rodzaje dyskryminacji, w zależności od przyjętego kryterium podziału, np. przesłanek dyskryminacji czy jej przejawów. Biorąc pod uwagę przejawy i skutki dyskryminacji przyjęto podział na dyskryminację indywidualną, instytucjonalną oraz strukturalną.

O dyskryminacji indywidualnej mówimy w sytuacji, kiedy do nierównego traktowania dochodzi pomiędzy pojedynczymi osobami, a jego efektem jest nierówny dostęp do zasobów, niemożność realizacji celów (np. niedopuszczanie podczas szkolenia do głosu osób bardzo młodych lub przedstawicielek/li jednej płci).

Z dyskryminacją instytucjonalną mamy do czynienia, kiedy na poziomie instytucji czy organizacji (a także grupy) funkcjonują formalne lub nieformalne ustalenia, które powodują, że jedna z grup (lub kilka z nich) jest w gorszej sytuacji, np. udogodnienia dla osób pracujących, mających pod opieką dzieci (zwolnienie z dyżurów nocnych i weekendowych), adresowane wyłącznie do kobiet.

Dyskryminacja strukturalna to efekt funkcjonowania systemu prawnego, społecznego, gospodarczego, politycznego, w wyniku którego osoby należące do pewnej grupy (często wyróżnionej na podstawie cechy prawnie chronionej) nie mają możliwości pełnego korzystania ze wszystkich zasobów i praw, czego efektem jest wykluczenie społeczne, np. osoby z niepełnosprawnością czy Romowie/Romki.

Zjawisko dyskryminacji wiąże się z zależnością władzy, czyli możliwością realnego wpływu jednej osoby na sytuację innych. Wykorzystując wysoką pozycję w formalnej lub nieformalnej hierarchii, sprawca/sprawczyni dyskryminacji traktuje osoby nierówno, najczęściej kierując się swoimi stereotypami i uprzedzeniami. Władza formalna może wynikać z zależności stanowisk w miejscu pracy czy zakresu kompetencji poszczególnych osób, np. w procesie rekrutacji przykładem dyskryminacji będzie sytuacja, kiedy do kobiet często kieruje się pytania dotyczące rodziny, dzieci, planów związanych z kolejnymi dziećmi. Zadając takie pytanie, potencjalny pracodawca opiera się na stereotypie dotyczącym związania kobiet z dziećmi, pomijając przy tym zupełnie rolę ojca. Jednocześnie, mężczyźni nie są stawiani w sytuacji, w której muszą wybrać między powiedzeniem prawdy albo nieprawdy (a zatem udzieleniem odpowiedzi na pytanie) a asertywnym wskazaniem, że jest ono niezgodne z prawem (takie rozwiązanie może jednak oznaczać, że prawdopodobieństwo otrzymania zatrudnienia drastycznie zmaleje).

W dyskryminacji jednak równie ważna jest władza nieformalna, związana z autorytetem jednej osoby w grupie albo jej rolą społeczną (np. władza nauczycielki/la nad uczennicami i uczniami, władza nieformalnego lidera czy liderki w grupie rówieśniczej). Posiadanie i wykorzystanie władzy nieformalnej, nawet krótkotrwałej, może stanowić doskonałe warunki dla zaistnienia zjawiska dyskryminacji.

Dla zjawiska dyskryminacji charakterystyczne jest to, że żadna z osób nie jest raz na zawsze przypisana do roli sprawcy/sprawczyni dyskryminacji, osoby dyskryminowanej czy świadka/świadkini. W zależności od tego, w jakich okolicznościach się znajdujemy, jaka jest nasza pozycja w grupie czy w organizacji, która z naszych cech powoduje, że w konkretnym momencie należymy do mniejszości czy większości, możemy być osobami dyskryminowanymi lub jej sprawcami/sprawczyniami, np. mogę doświadczać dyskryminacji w moim miejscu pracy ze względu na orientację homoseksualną, a jednocześnie, będąc osobą odpowiedzialną za politykę wynagrodzeń, różnicować wynagrodzenia pracownic/ków ze względu na ich płeć.

Warto pamiętać tu, że dyskryminacja jest pojęciem prawnym, zjawiskiem obiektywnym, tzn. jeżeli osoba czy grupa jest traktowana gorzej niż inna w porównywalnej sytuacji, i jest to związane z jej cechą prawnie chronioną, mówimy o dyskryminacji. Stwierdzenie tego nie zależy ani od poglądów osoby, ani od jej osobistego doświadczenia, raczej od stanu wiedzy i świadomości na temat zjawiska dyskryminacji. Prawną ochronę przed dyskryminacją w polskim systemie prawnym zapewnia Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (art. 32 i 33) oraz Kodeks Pracy (Rozdział II a „Równe traktowanie w zatrudnieniu”, a także artykuł 11 i 94)

Opracowane przez: Małgorzata Jonczy-Adamska
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

Publikacje z zakresu