Słownik

Budżet partycypacyjny

Budżet, będący planem finansowym uwzględniającym wydatki i wpływy, jest zarówno na poziomie lokalnym, jak i krajowym narzędziem odzwierciedlającym założenia polityki samorządu/państwa. W zależności od tego, jakie priorytety przyjmują rządzący, znajdą one odzwierciedlenie w polityce fiskalnej (np. obniżenie podatków VAT to mniejsze wpływy do budżetu, zaś wyższe wydatki na opiekę społeczną i edukację to działania na rzecz równości i inwestycja w tzw. „kapitał ludzki”). Władze poprzez dysponowanie budżetem, na który składają się m.in. wpływy dochodowe wszystkich mieszkańców i firm (z podatku PIT i CIT), osiągają zamierzone cele, które zależą głównie od uwarunkowań lokalnych i potrzeb danego regionu/kraju, oraz muszą być zgodne z prawem i podpisanymi umowami międzynarodowymi. Budżety powinny także realizować funkcje rządu, czyli umożliwiać korygowanie ułomności rynku (monopoli), zapewniać stabilność (prace interwencyjne w czasie kryzysu, czy działania na rzecz obniżania stopy bezrobocia i inflacji) oraz gwarantować sprawiedliwość społeczną i równość (poprzez odpowiednią redystrybucję). Każdy system rynkowy generuje olbrzymie nierówności społeczne, aby je wyrównać władze powinny sięgać do takich narzędzi jak budżety partycypacyjne, które aktywnie włączają mieszkańców/ki w podejmowanie decyzji o ich bliższym i dalszym otoczeniu.

Budżet partycypacyjny, nazywany także „obywatelskim” (Gerwin 2010), to demokratyczny proces pozwalający mieszkańcom/kom wspólnoty/dzielnicy/gminy/powiatu/województwa lub kraju decydować o części lub całości wydatków publicznych we współpracy z organami władzy. Formuła budżetu partycypacyjnego umożliwia mieszkańcom/kom określanie celów budżetowych, a także sposobu, w jaki będą wydatkowane poszczególne alokacje finansowe (kto będzie realizował zamówienia, jakie dany podmiot musi spełniać kryteria, oraz jakich procedur i zasad przestrzegać). Budżet partycypacyjny najczęściej realizowany jest poprzez umożliwienie mieszkańcom/kom zgłaszania własnych pomysłów inwestycyjnych (wraz z kosztorysem), oraz dzięki wsparciu technicznemu administracji samorządowej/rządowej zorganizowaniu głosowania (poprzez karty do głosowania dostarczone wszystkim mieszkańcom/kom) i dzięki temu realizowaniu pomysłów, które zyskały największe uznanie (Dąbrowiecki i Górski 2010:5). Sposób organizacji głosowania może być odmienny. W Porto Alegre, gdzie powstały pierwsze budżety partycypacyjne pod koniec lat '80, w każdej dzielnicy zgromadzenia mieszkańców decydowały o najważniejszych pracach do wykonania w zakresie inwestycji infrastrukturalnych, wskazując na potrzeby i ustalając priorytety. Kluczowa była również liczba mieszkańców/ek danej dzielnicy (większa liczba punktów). Wyniki głosowań i negocjacji były sumowane i opracowywane przez powołaną dzielnicową Radę Delegatów, której członkowie/inie następnie prezentowali wyniki Radzie Budżetu Partycypacyjnego, przygotowującej budżet i plan inwestycji na podstawie dyrektyw uchwalonych przez mieszkańców/ki (Górski 2007:71-85).

Budżet partycypacyjny jest narzędziem demokracji bezpośredniej, symbolem walki o równość praw, sprawiedliwość społeczną i wolność. Budżetem partycypacyjnym nie jest referendum, ani konsultacje społeczne, czy badania potrzeb mieszkańców/ek. Istotą jest zapewnienie mieszkańcom/kom możliwości bezpośredniego uczestnictwa w rządzeniu, poprzez uznanie wyniku głosowania za wiążący. Dzięki budżetom partycypacyjnym swoje potrzeby mogą zgłosić osoby defaworyzowane (np. ubogie) lub grupy mniejszościowe (mniejszości narodowe, etniczne, religijne, osoby niepełnosprawne, czy nieheteroseksualne), które mogą nie mieć swojej reprezentacji wśród rządzących. Budżety partycypacyjne powinny być również wrażliwe na płeć (gender budget).

Aktywne włączanie się mieszkańców/ek w podejmowanie decyzji umożliwia im wymianę poglądów i doświadczeń, oraz nabywanie nowych umiejętności, w tym współpracy z innymi członkami/kiniami społeczności. Budżet taki przynosi szereg korzyści nie tylko samym mieszkańcom/kom, lecz także organom władzy. Partycypacja sprzyja wzrostowi poczucia odpowiedzialności za własne otoczenie. Jak pokazuje praktyka – w przypadku dysponowania funduszami sołeckimi (Ustawa 2009) – mieszkańcy/ki aktywnie wspierają własną pracą (społecznie) zadania, które wybierają na zebraniu wiejskim do realizacji (m.in. sadzenie drzew, krzewów, kwiatów, inwestycje w place zabaw dla dzieci, naprawę chodników czy niewielkie remonty). Pozostałe korzyści to większa przejrzystość finansowa gminy/powiatu/województwa/państwa, oraz efektywność wydatków, gdyż odpowiadają one bezpośrednio na potrzeby mieszkańców/ek i realizują wyznaczone przez nich/nie cele. Zwiększa się także wydajność, gdyż sposób wydatkowania pieniędzy może być monitorowany przez mieszkańców/ki, którzy np. w Porto Alegre interweniowali gdy terminy realizacji zadań były przekraczane, czy jakość oferowanych usług była zbyt niska.

Pomimo iż pierwszy projekt budżetu partycypacyjnego pojawił się w Ameryce Łacińskiej, dziś podobne działania realizowane są w niektórych miastach Kanady, Francji, Hiszpanii i Włoch (Górski 2005). Pierwsze inicjatywy wdrożono także w Polsce: w 2010 roku z pomocą Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych (CRIS) budżet partycypacyjny zastosowano w kilku dzielnicach Rybnika, dobry przykład stanowi także Sopocka Inicjatywa Rozwojowa, która w 2012 roku doprowadziła do przegłosowania budżetów obywatelskich. Deklarację złożył również samorząd Łodzi, który chce przekazać 1 proc. budżetu do decyzji mieszkańców/ek. Aktywny jest Poznań (Stowarzyszenie My-Poznaniacy) i Białystok, który rozważa analogiczne rozwiązanie, co Łódź.

Pomimo iż budżety partycypacyjne różnią się od siebie, sama idea została uznana w 1996 roku na konferencji ONZ Habitat II za wzorcowy przykład samorządności lokalnej i ONZ zamieścił ją na liście „dobrych praktyk”.

Opracowane przez: dr Zofia Łapniewska


Źródła

Publikacje z zakresu