Słownik

Androcentryzm

Po raz pierwszy termin ten został użyty przez Charlotte Perkins Gilman w 1911 roku w książce „The Man-Made World or Our Androcentric Culture”. Zwróciła ona uwagę na fakt, że społeczeństwo i jego wytwory odzwierciedlają doświadczenia mężczyzn (w szczególności tych posiadających władzę), uznając je za normę, doświadczenie uniwersalne, traktując doświadczenie kobiet jak odstępstwo od reguły. Wg Sandry Lipsitz Bem androcentryzm oznacza kulturową praktykę stawiania pierwiastka męskiego w centrum uwagi, przy czym Lipsitz Bem zwraca uwagę, że androcentryzm wykracza poza mizoginiczne przypisanie mężczyznom wprost wyższej wartości od kobiet – definiuje on mężczyzn i męskie doświadczenie jako normę i rozciąga perspektywę mężczyzn na wszystkie jednostki, traktując mężczyznę jako istotę ludzką, jako „człowieka”, a kobietę jako „inną”. Męskie doświadczenia stanowią tutaj normatywne standardy, w stosunku do których oceniane są kobiety. Pierre Bourdieu w książce „Męska dominacja” pisze o androcentryzmie, że są to „historyczne struktury porządku męskiego, które zostały przez nas – kobiety i mężczyzn – wcielone w postaci nieświadomych schematów percepcji i oceny”. Bourdieu wskazuje na to, że androcentryzm podtrzymywany i reprodukowany jest przez mężczyzn posiadających symboliczną i realną władzę, ale także przez instytucje takie jak rodzina, kościół, szkoła czy państwo.

Androcentryzm narzuca postrzeganie męskiego doświadczenia i zorganizowania świata według niego, na podstawie męskiej perspektywy, jako neutralnego, uniwersalnego dla wszystkich. Doświadczenie mężczyzn jest uznawane za punkt odniesienia, a wszystko, co poza nie wykracza, jest opisywane jako odstępstwo od reguły. System zbudowany na męskim doświadczeniu uzależnia pozycję w systemie władzy od działania „jak mężczyzna”. Jak pisze Margaret Thornton, „(...) co najwyżej pojedyncze kobiety, które są w stanie wykazać się posiadaniem cech typowych dla modelu męskiego, mogą być »dopuszczone« do sfery życia publicznego, a być może nawet wynagrodzone za »dobre sprawowanie«” uznaniem za „honorowego mężczyznę”.

Przejawy androcentryzmu dostrzegają feministyczne badaczki w urządzeniu świata społecznego od struktur językowych, fundamentalne założenia leżące u podstaw uprawiania nauki, aż po rynek pracy. Językoznawcy/czynie zajmujący się relacjami między językami a płcią są zgodni, że większość języków świata wykazuje obecność elementów androcentrycznych. Ta nie-neutralność płciowa wielu języków uwidacznia się dopiero w momencie, gdy do języka zaczynają przenikać lub być w nim używane żeńskie końcówki, czy żeńskie formy językowe. Do tego momentu rodzaj męski jest postrzegany jako neutralny, dotyczący wszystkich, żeńskie formy, końcówki uznawane są w tym świetle za ideologiczne, nacechowane płcią, podczas gdy formy męskie uznawane są za neutralne płciowo. Odzwierciedla się to np. w różnych językach, w których słowo „mężczyzna” oznacza „człowiek” (lub na odwrót), np. w języku angielskim man, we francuskim l’homme, we włoskim l'uomo. Podobnie z urządzeniem rynku pracy wokół pracownika, którego doświadczeniem czy rzeczywistością nie jest zachodzenie w ciążę i macierzyństwo – struktura zatrudnienia została zorganizowana według męskiego doświadczenia; zgodnie z nim idealnym pracownikiem jest osoba, która nie jest w ciąży i nie ma zobowiązań rodzicielskich, kobiety i ich doświadczenie macierzyństwa traktowane jest na rynku pracy jako odstępstwo od normy i przeszkoda w zatrudnieniu. Mówi się także o silnym wpływie androcentryzmu na teorie naukowe, które w centrum stawiają mężczyznę i uznając go za punkt odniesienia, kształtują świadomość społeczeństw poprzez dobór obszarów i dziedzin badań, strategii badawczych, pojęć. Przykładem jest darwinowski model ewolucji, przedstawiający koncepcję pochodzenia mężczyzny jako koncepcję pochodzenia człowieka.

Androcentryzm jako norma, wokół której skonstruowany jest porządek społeczny, jest przejrzysty, uznany za nienacechowany doświadczeniem płci, neutralny, obiektywny. To, co nie wynikające, nieobecne w doświadczeniu mężczyzn tym samym uznane jest za nacechowane płciowo, subiektywne.

Opracowane przez: Natalia Sarata
Fundacja Przestrzeń Kobiet
Przesłanki Płeć

Źródła

  • Sandra Lipsitz Bem, Męskość, kobiecość. O różnicach wynikających z płci, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000
  • Maggie Humm, Słownik teorii feminizmu, Semper, Warszawa 1993
  • Pierre Bourdieu, Męska dominacja, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2004  
  • Małgorzata Karwatowska, Jolanta Szpyra-Kozłowska, Lingwistyka płci. On i ona w języku polskim, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2005  
  • Carol Lee Bacchi, Dyskryminacja: kto jest odpowiedzialny? [w:] Siemieńska Renata (red.), Aktorzy życia publicznego. Płeć jako czynnik różnicujący, Wydawnictwo Naukowe „Scholar, Warszawa 2003
Publikacje z zakresu