Słownik

Akulturacja

Ogół zjawisk zachodzących w wyniku stałego i bezpośredniego kontaktu jednostek i grup z odmienną kulturą. Zjawisko to analizuje się zarówno z perspektywy psychologicznej, jak i socjologicznej i antropologicznej. W tym pierwszym ujęciu w centrum dociekań znajduje się pojedyncza jednostka i jej proces przeżywania i adaptacji do nowych warunków życia w kulturze innej od tej, w której nastąpiła pierwotna socjalizacja i kulturalizacja. W naukach społecznych nacisk jest kładziony na przebieg oraz konsekwencje spotkania się społeczności pochodzących z różnych kręgów kulturowych.

Akulturacja jest nieuniknionym następstwem migracji międzykulturowych, zarówno o charakterze dobrowolnym (migranci, repatrianci, ekspatrianci) jak i przymusowym (uchodźcy) oraz tzw. migracji krótkotrwałych (turyści). Jest także charakterystycznym zjawiskiem na obszarach pogranicza oraz na terytoriach kolonizowanych.

Akulturacja łączy się z pojęciem zmiany, która może zachodzić nie tylko w kulturze niedominującej (która przemieszcza się wraz z migrującymi ludźmi), ale także w kulturze dominującej (kulturze grupy przyjmującej ludność napływową). W ujęciu psychologicznym jednostka doświadcza szeregu zmian, m.in. na poziomie tożsamości, pełnionych ról, relacji interpersonalnych, zachowań i norm je regulujących.

Badacze i badaczki tego zjawiska skupiają się na poszukiwaniu modeli przebiegu procesu akulturacji. W literaturze przedmiotu przewijają się 3 główne tzw. koncepcje krzywych akulturacji:

  • model U – na pierwszym etapie zadowolenie osoby ze zmiany miejsca zamieszkania (kultury) jest najwyższe, potem systematycznie pogarsza się do fazy szoku kulturowego, by po jakimś czasie znów wrócić do poziomu wyjściowego;
  • model „J” - obrazuje sytuację, w której samopoczucie migranta/ki jest najgorsze na początku, potem zaś systematycznie poprawia się;
  • model „W” - odzwierciedla dwie sytuacje: wielokrotne nawracanie najtrudniejszego momentu adaptacji – szoku kulturowego lub zjawisko szoku powrotnego, czyli procesu readaptacji do kultury ojczystej po dłuższym pobycie za granicą.

Jeden z kluczowych badaczy tego zjawiska – John W. Barry wyróżnił 4 możliwe strategie akulturacji. Określają one sposób funkcjonowania jednostki w nowym środowisku:

  • separacji (gettoizacja) – zachowanie własnej kultury dziedziczonej i całkowite odrzucenie lub ograniczenie do minimum kontaktów z kulturą osiedlenia;
  • integracji – zachowanie własnej kultury oraz bycie w kontakcie i czerpanie z nowej kultury (przykładowo: posługiwanie się językiem ojczystym i językiem kraju przyjmującego, obchodzenie świąt obecnych w jednej jak i w drugiej kulturze);
  • asymilacji – odrzucenie kultury starej na rzecz utożsamienia z kulturą nową;
  • marginalizacji (dekulturacja) – wykorzenienie z kultury własnej, utrata tożsamości kulturowej, obyczajowości, norm i wartości, przy jednoczesnym braku identyfikacji i nieuczestniczeniu z kulturą przyjmującą.

Obrana strategia jest wypadkową zarówno stosunku jednostki (migranta/ki, uchodźcy/czyni, przedstawiciela/ki mniejszości etnicznej) do kultury pochodzenia i do kultury dominującej, oraz sposobu, w jaki odnosi się do mniejszości kulturowa większość.

Jakkolwiek Berry odnosił się z w swoich badaniach do reakcji jednostkowej, warto podkreślić, że pewne zmienne prowadzące do wyboru konkretnej strategii mogą mieć charakter strukturalny i dotyczyć wówczas całych grup. Wpływa na to m. in przyjęta przez państwo polityka migracyjna, która stwarza instytucjonalne ramy funkcjonowania mniejszości kulturowej w danym społeczeństwie. Jako przykład można podać zjawisko gettoizacji całych grup mniejszości etnicznych, które jest przejawem strategii separacji.

Warto jednak podkreślić, że mechanizm akulturacji jest zjawiskiem dynamicznym, na którego przebieg wpływa bardzo wiele czynników – od indywidualnych predyspozycji jednostek po przepisy prawne kraju przyjmującego.

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej

Źródła

  • Ewa Kownacka, „W kraju nowego azylu – Szok kulturowy i strategie akulturacji”, [w:]„Warsztaty kompetencji międzykulturowych – podręcznik dla trenerów”, red. Marzena Lipińska,  Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego, Międzykulturowe Centrum Adaptacji Zawodowej, Warszawa 2008
  • „Praca za granicą. Warsztaty wrażliwości kulturowej”, Katedra Psychologii Międzykulturowej i Centrum Kształcenia Praktycznego Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej, materiały przygotowane przez D. Cieślikowska, E. Olczak, K. Mazurowska, Warszawa, 2006
  • „Psychologiczne i społeczne konsekwencje wyjazdu do innego kraju”, Dominika Cieślikowska, [w:] „Od migracji do integracji. Vademecum”, red. Agnieszka Chmielecka, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa, 2012
Publikacje z zakresu