Słownik

Ageizm

Ageizm, wiekizm (ang. ageism) pojęcie oznaczające postawy oparte na stereotypach i uprzedzeniach odnoszących się do wieku danej osoby lub grupy osób. W literaturze przedmiotu określenie to bywa także utożsamiane z dyskryminacją ze względu na wiek.

Termin ten został stworzony przez amerykańskiego gerontologa i psychiatrę Roberta Butlera w 1969 roku. Założyciel i pierwszy dyrektor Narodowego Instytutu ds. Starzenia odnosił to pojęcie wyłącznie do sytuacji osób starszych. Butler dostrzegł, że podobnie jak w przypadku seksizmu i rasizmu, krzywdzące przekonania i postawy dotyczące seniorów i seniorek obecne są we wszelkich aspektach życia społecznego: zatrudnieniu, edukacji, służbie zdrowia, kulturze.

Kolejni badacze i badaczki rozszerzyli definicję ageizmu na wszelkie bazujące na stereotypach przekonania, postawy i zachowania odnoszące się do wieku i osób w różnych grupach wiekowych. Za najbardziej powszechne uznaje się dwie formy ageizmu:

Adultyzm – nadaje większą wartość dorosłości, bazuje na niechęci w stosunku do dzieci i wszystkich młodych ludzi, którzy nie są uważani za dorosłych

Jeunizm – dyskryminacja wymierzona przeciwko starszym ludziom, uprzywilejowująca młodych. Uważa się, że w kulturze zachodnioeuropejskiej jest to najczęściej występujący rodzaj ageizmu. Jest to związane z kultem młodości oraz z katalogiem pozytywnie wartościowanych cech, które stereotypowo są kojarzone z osobami młodymi (witalność, kreatywność, atrakcyjność fizyczna). Osoby starsze są z kolei postrzegane jako niesprawne, chore, wymagające opieki, uciążliwe w kontakcie, nie potrafiące uczyć się, niepodatne na zmiany i nieaktywne.
Źródła ageizmu z jednej strony mają podłoże psychologiczne – wynikają z lęków przed nieuchronną starością, niesprawnością, niemocą, bezużytecznością i śmiercią. Z drugiej strony zaś wynikają z posługiwania się ekonomicznym paradygmatem efektywności, który nadaje mniejszą wartość i marginalizuje osoby niewydajne z ekonomicznego punktu widzenia.

Ageizm przybiera formę pojedynczych postaw i zachowań, praktyk wiązanych z dyskryminację instytucjonalną jak i dominującego wzoru relacji międzypokoleniowych.

Obszary, w których ludzie starsi doświadczają ageizmu to przede wszystkim: dostęp do rynku pracy i warunki zatrudnienia (na etapie poszukiwania pracy, wykonywania pracy oraz kończenia aktywności zawodowej); dostęp i jakość opieki zdrowotnej (brak dostępu lub odmowa do korzystania ze świadczeń służby zdrowia oraz niedostosowanie opieki zdrowotnej do potrzeb grupy wiekowej); dostęp do świadczeń pomocy społecznej; dostęp do dóbr i usług komercyjnych; wpływ na decyzje w sferze publicznej (także tych bezpośrednio dotyczących osób starszych) i partycypacja społeczna; dostosowanie transportu i komunikacji publicznej; dostęp i jakość usług świadczonych przez instytucje publiczne, dostęp do edukacji.

W przypadku ageizmu można także mówić o występowaniu mechanizmu autostereotypizacji, który w odniesieniu do osób starszych najczęściej powoduje zaniżone poczucie własnej wartości, rezygnację z przysługujących praw i możliwości rozwoju, a także pogodzenie się z gorszym traktowaniem.

Gorsze traktowanie ze względu na wiek może krzyżować się z innymi przesłankami dyskryminacji, prowadząc do dyskryminacji wielokrotnej. Narażone są na nią w szczególności starsze kobiety, starsi członkowie i członkinie mniejszości etnicznych, starsze osoby z niepełnosprawnościami.

Dyskryminacja ze względu na wiek przejawia się również w akcentowaniu negatywnych konsekwencji procesu starzenia się społeczeństw. Wzrastająca liczba ludzi starszych prezentowana jest jako zagrożenie dla stabilności i efektywności rynków pracy, systemów zabezpieczenia społecznego oraz sfery usług publicznych. Wzrost średniej długości życia człowieka nie jest natomiast postrzegany jako wyjątkowe osiągnięcie współczesnego społeczeństwa.

Polskie prawo zabrania dyskryminacji ze względu na wiek na gruncie prawa pracy (Kodeks Pracy), oraz w obszarze kształcenia zawodowego, warunków podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej (wykonywanej także na podstawie umowy cywilnoprawnej), członkostwa w związkach zawodowych, organizacjach pracodawców oraz samorządach zawodowych oraz korzystania z instrumentów rynku pracy i usług rynku pracy (Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 roku o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania).

Opracowane przez: Magdalena Chustecka
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej
Przesłanki Wiek

Źródła

Publikacje z zakresu